Korkunun esiri bir ada
Guterres’in Kıbrıs Türk Cumhurbaşkanlığı’na yapacağı olası ziyaret üzerinden yaratılan kriz, aslında bir protokol tartışması değil, Kıbrıs Rum siyasetinin eşitlik fikriyle kuramadığı ilişkinin yeni bir tezahürüdür. Her temas tanıma, her taviz teslimiyet, her eşitlik talebi tehdit sayılacaksa, çözüm yalnızca ertelenmez; daha başlamadan imkânsızlaştırılır.
António Guterres daha Kıbrıs’a gelmeden, adanın güneyinde alışıldık korku siyaseti yeniden harekete geçti.
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin Kıbrıs Türk lideri Tufan Erhürman’la Kuzey Lefkoşa’daki Cumhurbaşkanlığı’nda görüşme ihtimali, Kıbrıs Rum siyasetinin bazı kesimlerinde neredeyse bir rejim krizine dönüştürülmek isteniyor. DIKO lideri Nikolas Papadopoulos’un, böyle bir görüşmenin Kıbrıs Türk devletinin statüsünü “yükselteceği” gerekçesiyle Nikos Christodoulides üzerinde ağır baskı kurduğu, hatta hükümetin istikrarını tartışmaya açtığı bildiriliyor.
Bir bina üzerinden kriz çıkarmaya hazır olanlar, bir çözümün gerçek meseleleri önlerine geldiğinde ne yapacaktır?
Toprak, mülkiyet, siyasi eşitlik, dönüşümlü başkanlık, etkin katılım, güvenlik, garantiler ve güç paylaşımı konuşulmaya başladığında aynı çevrelerin nasıl davranacağını tahmin etmek güç değildir. Daha Guterres’in hangi kapıdan gireceği tartışılırken hükümet krizi tehdidi ortaya çıkıyorsa, kapsamlı bir uzlaşmanın her maddesi teslimiyet ilan edilecektir.
Sorun tam da budur. Bu, diplomasi değil, korku üzerinden sahnelenen bir siyasi tiyatrodur.
Tanımadan müzakere etmek mümkün mü?
Bir BM Genel Sekreteri’nin seçilmiş Kıbrıs Türk lideriyle kendi makamında görüşmesi, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin uluslararası alanda tanınması değildir. Guterres oraya büyükelçi göndermeye, diplomatik ilişki kurmaya ya da Güvenlik Konseyi kararlarını yeniden yazmaya gitmiyor.
Kıbrıs Türk lideriyle görüşmeye gidiyor, çünkü Kıbrıs’ta çözümün iki asli tarafı vardır. Bu kadar basit.
Kıbrıs Türk toplumunun seçilmiş lideri, parlamentosu, hükümeti, kurumları ve idari yapısı vardır. Uluslararası toplum bu yapının hukuki statüsünü tartışabilir. Ancak o kurumlar yokmuş gibi davranarak bir çözüm müzakere edemez.
BM onlarca yıldır Kıbrıs Türk liderleriyle doğrudan görüşmektedir. Her ciddi müzakere süreci, iki toplum liderinin kendi halklarının siyasi temsilcileri olduğu kabulüne dayanmıştır. Guterres’in Kıbrıs Türk Cumhurbaşkanlığı’na girmesini tanıma saymak hukuki bir değerlendirme değil, psikolojik bir savunma refleksidir. Bu refleksin temelinde, Kıbrıs Türk siyasi varlığının görünür olmasından duyulan rahatsızlık yatmaktadır.
Kıbrıs Rum siyaseti, Kıbrıs Türklerini müzakere masasında toplum olarak kabul etmeye hazırdır, ancak siyasi bir varlık olarak görünmelerini istememektedir. Eşitliği teorik olarak desteklemekte, fakat kurumsal sonuçlarını reddetmektedir. Kıbrıs Türklerinden mevcut yapılarını çözümden önce teslim etmeleri, ardından haklarının bugün onları siyasi ortak olarak dahi görmeyen tarafça korunacağına güvenmeleri beklenmektedir.
Bu bir yeniden birleşme formülü değildir. Önceden teslimiyet talebidir.
Eşitlik sadece metinlerde kalamaz
Kıbrıs Rum tarafı, siyasi eşitliğe dayalı iki bölgeli ve iki toplumlu federasyonu desteklediğini yıllardır söylemektedir. Fakat siyasi eşitlik görünür hale geldiğinde alarm zilleri çalmaktadır.
Eşitlik konuşmalarda kabul edilmekte, protokolde reddedilmektedir. Müzakere belgelerinde yazılmakta, siyasi hayatta değersizleştirilmektedir. Uluslararası toplantılarda savunulmakta, somut sonuç doğurduğunda ise “statü yükseltme” olarak suçlanmaktadır. Bu çelişki artık gizlenemez.
Bir uzlaşma, Guterres’in hangi binada oturacağından çok daha ileri düzenlemeler gerektirecektir. Kıbrıslı Türkler ortak kurumlarda yer alacak, federal ya da konfederal yürütmede söz sahibi olacak, dış politika, Avrupa Birliği işleri, doğal kaynaklar, federal atamalar ve anayasal karar alma süreçlerine etkin biçimde katılacaktır.
Bir toplantı mekânına tahammül edemeyen siyaset, ortak yürütmede Kıbrıs Türk oyuna nasıl tahammül edecektir? Bir ofis ziyareti egemenlik tehdidi sayılıyorsa, etkin katılım ne olarak görülecektir? Papadopoulos ve benzeri retçi siyasetçiler, Kıbrıs Cumhuriyeti’ni savunduklarını düşünebilir. Gerçekte yaptıkları, desteklediklerini söyledikleri siyasi eşitliğin içini boşaltmaktır.
Kuzey Kıbrıs siyasi bir hayvanat bahçesi değildir
Kuzey Kıbrıs, yabancı devlet ve kurum temsilcilerinin Yeşil Hat’ın gerisinden bakıp uzaktan sempati gösterdiği, ancak Kıbrıslı Türklerle doğrudan temas kurmayı sakıncalı gördüğü siyasi bir hayvanat bahçesi değildir.
Ursula von der Leyen veya herhangi bir başka yabancı yetkili, Yeşil Hat’ın ötesinden bakıp iyi niyet mesajları verirken Kıbrıs Türk kurumlarıyla doğrudan teması tabu sayamaz. Kıbrıslı Türkler gözlemlenecek, hakkında konuşulacak veya kendileri adına karar verilecek bir topluluk değildir.
Bu halkın siyasi iradesi vardır. Tufan Erhürman’ın Ekim 2025’te yaklaşık yüzde 63 oyla seçilmesi, bu iradenin en açık göstergesidir. Kıbrıs Türk seçmeni kalıcı izolasyona, dünyadan kopmaya veya çözüm kapısını kapatmaya oy vermedi. Yıllar süren durgunluğun ardından BM sürecini canlandırma, ciddi müzakere yürütme ve sürdürülebilir bir çözüm arama sözü veren bir lidere güçlü bir yetki verdi.
Bu sonuç, güneyde sanıldığı gibi yalnızca klasik federal modele verilmiş bir oy olarak okunmamalıdır. Kıbrıslı Türklerin giderek daha az önemsediği konu çözümün etiketi, giderek daha fazla önemsediği konu ise işleyip işlemeyeceğidir.
Federasyon, konfederasyon, ademimerkeziyetçi federasyon, iki eşit varlığın ortaklığı veya iş birliği modeli…
İsimler değişebilir.
Önemli olan kurulacak düzenin ilk ciddi krizde çöküp çökmeyeceği, çoğunluğun tahakkümüne karşı güvence sağlayıp sağlamayacağı, iki halkın siyasi onurunu koruyup korumayacağı ve gündelik hayatı yönetip yönetemeyeceğidir.
Kıbrıslı Türkler artık anayasal etiketlere değil, işleyen bir sisteme bakıyor.
İç denge olmadan ortaklık kurulamaz
Kıbrıs’ta çözüm yalnızca anayasal bir tasarım meselesi değildir. Her şeyden önce iç denge meselesidir.
Kıbrıslı Rumlar demografik ve ekonomik bakımdan daha güçlü olacaktır. Hiçbir anayasal sistem bunu ortadan kaldıramaz ve kaldırmaya da çalışmamalıdır. Ancak sayısal çoğunluğun kalıcı siyasi hâkimiyete dönüşmesine izin verilemez.
Kıbrıslı Türkler federal veya ortak kurumlarda yalnızca görüşü alınan taraf değil, karar mekanizmalarının etkin ortağı olmalıdır. Güvenliklerini, kimliklerini veya anayasal statülerini ilgilendiren kararlarda son aşamada bilgilendirilen bir topluluk değil, kararın oluşumunda gerçek ağırlığı bulunan kurucu ortak olmalıdır.
Bu, çoğunluğa dayatılan bir azınlık vetosu değildir. Siyasi bakımdan eşit iki toplum arasında ortaklığın yeniden kurulmasının kurumsal bedelidir.
İşleyen bir sistem hem tahakkümü hem de tıkanmayı önlemelidir. Olağan yönetimi mümkün kılarken, iki tarafın yaşamsal çıkarlarını ilgilendiren konularda iş birliğini zorunlu hale getirmelidir.
Bu denge kolay kurulmayacaktır. Hayal gücü, karşılıklı itidal ve her iki taraftan da acı verici tavizler gerektirecektir.
Ancak Kıbrıslı Türklere verilen her güvenceyi ayrıcalık, her etkin katılım talebini veto, her eşitlik düzenlemesini tehdit sayan bir siyasi kültürle böyle bir yapı kurulamaz.
Dış denge kurulmadan iç denge yaşayamaz
Kıbrıs sorununun ikinci temel boyutu dış dengedir. 1960 düzeni yalnızca iki toplum arasında değil, Türkiye ile Yunanistan arasında da belirli bir dengeye dayanıyordu. Kıbrıs Cumhuriyeti’nin 2004 yılında Avrupa Birliği’ne katılması bu dengeyi kökten değiştirdi.
Yunanistan ve Kıbrıs Rum tarafı AB üyeliğinin siyasi, hukuki ve kurumsal avantajlarını elde etti. Türkiye dışarıda kaldı. Kıbrıslı Türkler ise üyeliğin fiilî imkânlarından yararlanamadı. Böylece yalnızca ekonomik değil, stratejik bir dengesizlik doğdu.