3 Kasım 2002 seçimine gidilirken Türkiye siyasi tarihinin en çalkantılı dönemlerinden birini yaşadı. O ‘deprem etkisi’ yaratan süreç bugünkü siyasi mimarinin oluşmasını sağladı.
Kısaca belirtmek gerekirse, o dönem mevcut siyasi aktörler ve sistem iflas etti. Sandık günü ise seçmen dehşet bir tavırla toplu tasfiyeyi gerçekleştirdi. Halktaki öfke, sadece hükümete değil, merkez sağ ve merkez soldaki tüm geleneksel partilere yöneldi. Siyaset kurumu ekonomik enkazın ve ‘yönetememe’ algısının faturasını ödedi.
Tayyip Erdoğan’ın 2001’de kurduğu AKP, yolsuzlukla mücadele ve ekonomik istikrar vaatleriyle sahneye çıktı ve merkez sağ kulvarı ele geçirdi. Sonra iktidar oldu. Kural dışı yöntemleri de kullanan iktidar anlayışı ile çeyrek asır koltuğunu korudu.
Bugüne baktığımızda 2002 öncesi, üçlü koalisyon hükümeti döneminde yaşanan krizlerin benzeriyle hatta daha beterleriyle karşı karşıyayız. O zaman ekonominin başına Amerika’dan Kemal Derviş getirilmişti şimdi ise İngiltere’den Mehmet Şimşek var. Anayasa kitapçığı fırlatma krizi Türkiye ekonomisini ve siyasetini yakmıştı. Günümüzdeyse yargı kararları, siyaset ve ekonominin yanı sıra huzurumuzu da alt üst etti. O günün siyasi aktörleri yolsuzlukla suçlanıyordu ama AKP döneminde yaşananlardan sonra kendilerine rahmet okutuyorlar.
3 Kasım seçimlerinde sandık sonuçları; DSP, ANAP, DYP, MHP gibi popüler partileri baraj altı bıraktı ve Meclis dışına attı. Tabiri caizse Türk siyasi tarihi sıfırlandı.
3 Kasım’a giden yolda DSP’nin bölünmesi ve Devlet Bahçeli’nin erken seçim çağrısı önemli kilometre taşlarıydı. Bugün de, CHP’de benzer bir senaryo ortaya çıkacak gibi duruyor. Peşinden de Bahçeli’den seçim çağrısı gelirse yine bir Kasım seçimiyle buluşabiliriz. Acaba bu da yeni bir 'reset' anlamı taşır mı?
Yanıtını çok merak ediyorum...
Nixon ve Trump örnekleri
Nixon’un yönetmeni olduğu Watergate skandalı malumunuz.
Nixon ve Trump, Amerikan siyasi tarihinin belki de en çok tartışılan iki başkanı. Benzer özellikleri dikkat çekiyor. Onların başında da kurumsal yapılara cephe almaları var.
Medya ile savaştılar. Müesses Nizam’a güvenmediler. Derin Devlet’e bayrak açtılar. Kurumsal yapıları çökertmek için çalıştılar. İkisi de toplumdaki kutuplaşmayı siyasi bir yakıt olarak kullandı. ‘Bizden olanlar ve olmayanlar’ ortak bakış açılarıydı. İkisi de kimseye güvenmedi. Çalıştığı isimlerde liyakat yerine sadakat aradı. İkisi de azil riskiyle karşılaştı. Nixon istifa etmek zorunda kaldı. Trump iki kez ‘azil’ tehlikesi atlattı.
İkisi de aynı koltuğa oturdu, aynı anayasaya yemin etti. Ama karakterlerindeki o kuşatılmışlık, ne pahasına olursa olsun kazanma hırsı ve kişisel egoları, koca bir devlet mekanizmasını rehin almaya yetti. Sistemi bypass edecek delikleri bulmakta çok maharetliydiler.
Yargı, dürüst politikacılar, bağımsız medya ve duyarlı kamuoyu bir ülkenin bağışıklık sistemidir. İkisi de ülkelerinin bağışıklık sistemlerini tarumar etti.
Hatırlatmakta yarar var. Watergate skandalı Nixon’u nasıl götürmüştü?
Medya fitili ateşledi, kamuoyu baskı kurdu, yargı geri adım atmadı ve en nihayetinde politikacılar -kendi partisi dahil- Nixon'ın biletini kesti.
İstediğiniz kadar kusursuz anayasalar yazın, en gelişmiş denetim mekanizmalarını kurun; o koltukta oturan kişinin ahlaki sınırları, utanma duygusu ve karakter yapısı sistemi eğip bükmeye niyetliyse, bir yolunu mutlaka buluyor. Sistemler geometrik şekiller gibidir, kağıt üzerinde kusursuz dururlar ama onlara ruhunu ve canını veren, içini dolduran insandır.
Gabbard-Lukas ve değişim
Yukarıdaki notlar, şimdi anlatacaklarıma bir nevi alt yapı niteliğindeydi.
Şimdi gelelim asıl konuya…
ABD Ulusal İstihbarat Direktörü Tulsi Gabbard istifa ettiğini açıkladı. İlk bakışta sıradan gibi duran bir siyasi eylem gibi görünebilir ama gerçek çok farklı. Zira bu istifa, ABD’deki müesses nizamın -derin devlet, kurulu düzen- Trump üzerindeki ağırlığını ve gücünü yeniden nasıl tahkim ettiğinin en net göstergesi diye okunuyor.
Gabbard, kurum içinde radikal tasfiye gerçekleştirmiş, yerleşik teşkilat yapısıyla açık bir savaşa tutuşmuştu. İsrail’e mesafeliydi. Ukrayna savaşında farklı görüşleri vardı. Bu değişim; ‘Trump ne kadar büyük vaatlerle gelirse gelsin, günün sonunda devletin kurumsal reflekslerine ve nizamın yerleşik çıkarlarına boyun eğmek, o yapıya teslim olmak zorunda kaldı’ anlamı taşıyor.
Yerine gelen Aaron Lukas’ın 20 yıllık CIA geçmişi var. Tam bir müesses nizam teknokratı olduğu vurgulanıyor. Bu hamlenin gerekçesi, ‘Beyaz Saray ile istihbarat teşkilatı arasında bozulan kritik ilişkileri yeniden kurmak’ şeklinde özetleniyor. Yani Lukas, ‘sistemin çarklarını’ koruyacak bir profil.
Peki… Trump ilk rauntta havlu attı ama bu tam bir teslimiyet mi? Henüz değil, taktiksel bir geri çekilme olduğu görüşü hakim. 'Trump, sistemi tamamen dışarıdan gelen radikal isimlerle yıkamayacağını gördü' yorumu hakim.
Türkiye’ye etkisi
Değişim Türkiye’yi yakından etkileyecek. Çünkü, Lukas’la oluşan yeni yapı, ABD’nin, İsrail ve Orta Doğu politikasında ‘geleneksel şahin’ çizgisine dönüş anlamı taşıyor.
Gabbard, Orta Doğu’daki savaşlar ve İsrail’in eylemlerine mesafeli duran biriydi. Lukas ve onun arkasındaki yerleşik bürokrasi, Tel Aviv ile ilişkileri ‘tartışmasız ve kurumsal bir devlet politikası’ olarak görüyor.
Demek oluyor ki bu değişim Netanyahu’nun elini rahatlatacak. Artık Trump yönetiminin İsrail’i özellikle İran ve bölgesel yayılma konusunda dizginleme ihtimali zayıfladı.
ABD müesses nizamının istihbarat ve dış politika koridorlarında ipleri yeniden eline alması, Türkiye için risk barındıran bir gelişme. Lukas’ın gelişi, ABD’nin Suriye’nin kuzeyindeki askeri ve istihbarat varlığını mevcut statükoda tutma eğilimini güçlendirecek. Ani bir çekilme kararı artık masadan büyük oranda kalkmış sayılabilir.
ABD müesses nizamının, İsrail’in bölgedeki hamlelerine tam ve kurumsal destek vermesi, Ankara-Washington hattındaki en büyük mayın tarlası denebilir. ABD’nin İsrail şahinliğine geri dönmesi, Türkiye’nin bölgesel politikasını doğrudan baskı altına alma tehdidi taşıyor.
Lukas ve arkasındaki akıl, Atina ve Lefkoşa’yı ‘Akdeniz’in güvenilir ve stabil limanları’ olarak kodlamış durumda. Türkiye’nin, tezlerini kabul ettirmek için elindeki en önemli kart Trump olacak…
Amerika’nın ‘Seni tamamen kaybetmek istemiyorum ama tamamen serbest de bırakmıyorum’ stratejisini katı şekilde uygulamaya çalışacağını öngörmek mümkün.
Türkiye’nin ‘teknoloji transferiyle kontrol altında tutulan müttefik’ modelini kırmak için yöneldiği savunma sanayi adımlarının önemi burada ortaya çıkıyor. KAAN ve onun yanında büyüyen insansız jet ekosistemiyle ABD’nin stratejisi boşa çıkarılacak mı bunu zamanla göreceğiz. Türkiye’nin hedefi; gökyüzünde hiçbir gücün yazılımına veya parça tedarikine bağımlı olmayan bir hava gücü yaratmak.
Ankara’nın masaya koyduğu talep; hakkına, hukukuna ve müttefiklik hukukunun asgari şartlarına saygı gösterilmesi. Sorun, Ankara'nın uluslararası hukuka dayanan bu meşru taleplerinin, Washington’daki o soğuk müesses nizamın küresel ajandasıyla ve hegemonik refleksleriyle çelişiyor olmasından kaynaklanıyor.
Ankara ‘terörü desteklemeyin, fonlamayın’ diyor. ABD, kendi taktiksel Orta Doğu ajandası uğruna, bir müttefikinin varoluşsal güvenlik hakkını ve uluslararası terör hukuku ilkelerini çiğnemekte beis görmüyor. Ankara, ‘hukuken ortağı olduğum, parasını ödediğim uçaklarımı verin ya da hakkım olan parayı, emeği iade edin’ diyor. ABD kendi çıkardığı iç yasaları (CAATSA) uluslararası ticaret ve ittifak hukukunun üstüne koyarak, Türkiye’nin gasp edilen hakkını bir şantaj ve oyalama malzemesi olarak kullanıyor.
Ankara, ‘Anadolu büyüklüğündeki bir ana karayı, Meis gibi küçücük bir adanın karasuları üzerinden açık denizlerden koparıp hapsedemezsiniz. Deniz hukukuna göre orantılılık esastır’ diyor. ABD, coğrafi gerçekleri ve hukuku hiçe sayarak, Yunanistan ve Güney Kıbrıs’ın maksimalist taleplerini arkalayıp Türkiye’nin meşru haklarını Akdeniz’de kuşatmaya çalışıyor.
Ankara’nın duruşu saldırgan ya da yayılmacı bir hırs değil; tam aksine, maruz kaldığı çifte standarta ve hak gaspına karşı bir haysiyet ve hukuk mücadelesidir. Savunma sanayiindeki o büyük hamleler de aslında yeni bir hak talep etmek için değil, eldeki mevcut hak ve hukuku o müesses nizama karşı fiilen koruyabilmek için birer kalkandır.
Kullanışlı aparatlar ABD politikasını rehin alıyor
Ankara sadece kendi hakkını savunurken, İsrail ve Yunanistan Washington’daki müesses nizamın karar alma mekanizmalarını adeta rehin alıp Türkiye’ye karşı birer koçbaşı olarak kullanılıyor. İsrail, uluslararası hukuku, BM kararlarını ve insanlığı hiçe sayan çizgisiyle Orta Doğu’daki en büyük istikrarsızlık kaynağı.
Netanyahu ve arkasındaki radikal akıl, Washington’daki evanjelik ve neocon lobileri kullanarak ABD’yi kendi bölgesel savaşlarının içine çekmek istiyor.
Ankara, bölgede adaleti, sivillerin hukukunu ve iki devletli çözümü savunan tek güçlü aktör. İsrail, kendi hukuksuz yayılmacılığı önünde Türkiye’yi en büyük siyasi ve askeri engel olarak gördüğü için, ABD bürokrasisi üzerinden Türkiye’yi sürekli ‘çevreleme ve şeytanlaştırma’ stratejisi yürütüyor.
Atina ise arkasına ABD’yi ve AB’yi aldığı her dönemde uluslararası anlaşmaları çiğnemeyi alışkanlık haline getirdi. Yunanistan, adaların silahsızlandırılmış statüsünü bozarak hukuku çiğneyen taraf olmasına rağmen, mağdur rolü oynamakta usta. Coğrafya kurallarına ve akla aykırı bir şekilde, Antalya körfezinin karşısındaki küçücük Meis adasına Türkiye kadar kıta sahanlığı talep edecek kadar şımarık bir ülke.
Türkiye ‘Gelin uluslararası hukuka göre, hakkaniyetle paylaşalım’ dedikçe, Yunanistan masadan kaçıp Dedeağaç’tan Girit’e kadar her yeri Amerikan üssü haline getiriyor. Kendi egemenlik haklarını ABD’ye teslim etme pahasına, Türkiye’nin Akdeniz ve Ege’deki meşru haklarını gasp etmeye çalışıyor.
Bunlara rağmen ABD, İsrail ve Yunanistan’a neden destek veriyor? Çünkü, ABD müesses nizamı için bu iki aktör, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz’deki Amerikan hegemonyasının kullanışlı aparatları. Türkiye; kendi kararlarını kendi veren, yeri geldiğinde Rusya ile masaya oturan, yeri geldiğinde eksen bağımsızlığı ilan eden ‘kontrol edilmesi zor’ devasa bir bölgesel güç.
İsrail ve Yunanistan ise ABD’ye göbekten bağımlı ve Washington ne derse yapacak yapılar. Dolayısıyla nizam, haklı olan Ankara’yı desteklemek yerine, haksız ama ‘söz dinleyen’ Atina ve Tel Aviv üzerinden bölgeyi dizayn etmeye çalışıyor.
Türkiye-ABD ilişkileri tamamen kopar mı?
Yanıtı her zaman merak edilen soru; ' Türkiye-ABD ilişkileri sonlanabilir mi?' şeklinde. Lakin Türkiye-ABD ilişkilerin tamamen kopması zordur. Buna karşın, ‘tarihin en derin soğuk savaşına’ girilmesi mümkündür. ‘Kağıt üzerinde müttefik, sahada ise amansız iki rakip’ modeli ortaya çıkabilir.
Türkiye, NATO'nun en büyük ikinci ordusuna sahip ve Doğu Akdeniz, Karadeniz ve Orta Doğu üçgeninin tam merkezinde. ABD, İsrail'i korumak uğruna Türkiye’yi tamamen gözden çıkarırsa, Ankara’yı bloklar arası bir kırılmayla tamamen Rusya-Çin-Avrasya eksenine itmiş olur. Washington bu stratejik intiharı göze alamaz.
İncirlik Üssü ve özellikle Kürecik Radar İstasyonu (ki bu radarın sağladığı istihbarat dolaylı olarak İsrail’in hava savunması için de kritik) ilişkilerin tamamen kopmasını engelleyen kurumsal sigortalar.
İlişkilerin kopması ‘Kabus Senaryosu’ olur. İsrail yüzünden ABD-Türkiye ilişkilerinin tamamen kopması, Orta Doğu’da yüzyılın en büyük jeopolitik depremini yaratır. Bu depremde en büyük hasarı sadece bölge değil, NATO’nun bütünlüğü ve ABD’nin küresel hegemonyası da alır.
Bu yüzden ABD müesses nizamı, İsrail’in şımarıklığını arkalasa bile, Türkiye ile ipi tamamen koparacak o son düğümü atmaktan her zaman imtina edecektir.
Ankara’nın bu soğukkanlı, hakka ve hukuka dayalı ama bir o kadar da ‘kendi göbeğini kendi kesen’ hamleleri, önümüzdeki dönemde Washington’daki o soğuk bürokrasinin de en çok zorlanacağı başlık olacak. Atina ve Tel Aviv’in maksimalist şımarıklığı, eninde sonunda Amerikan müesses nizamının o rasyonel duvarına çarpıp esnemek zorunda kalacak; çünkü Türkiye’yi tamamen kaybetmenin maliyetini Pentagon da, CIA de çok iyi biliyor.