Bu yazıda, Irak (Doğu Türkmen Bölgesi) ve Suriye'de (Batı Türkmen Bölgesi) yaşayan Türkmenlerin siyasi, idari, kültürel ve eğitim haklarının anayasal güvenceye kavuşturulması ve Türkmen nüfusunun tarihsel olarak yoğunlaştığı bölgelerde “Türkmen Özerk Yönetimleri” modellerinin oluşturulması olasılığı, Türkiye'nin ulusal güvenlik çıkarları ve bölgesel istikrar bağlamında incelemektedir.
Yazının temel amacı, Irak ve Suriye'de ortaya çıkan otorite boşluklarının, etnik temelli silahlı yapılanmaların ve bölgesel güç rekabetinin Türkiye'nin sınır güvenliği ve uzun dönemli ekonomik kalkınması üzerindeki etkilerini değerlendirmek; Türkmenlerin anayasal haklarının güçlendirilmesine dayalı alternatif bir kurumsal model geliştirmektir. Yazıda model temelli karşılaştırmalı analiz yaklaşımı benimsenerek Irak'ın federal anayasal yapısı ile Suriye'nin geçiş dönemi anayasal düzeni karşılaştırılmaktadır. Irak bakımından 2005 Anayasası'nın 119. ve 125. maddeleri, Suriye bakımından ise yeni anayasa ve yerel yönetim düzenlemelerine ilişkin süreç temel alınmaktadır. Coğrafi analizde Irak'ta Kerkük, Telafer, Altunköprü, Tuzhurmatu, Hanekin ve Kifri; Suriye'de ise kuzey Halep, Bayır-Bucak, Tel Abyad ve diğer Türkmen yerleşimleri incelenmektedir. Yazının temel önerisi, iki ülkede belirli sınırları ve yetkileri içeren, Türkiye ile siyasi, ekonomik, askeri ve güvenlik bağlarını güçlendirecek ve geliştirecek tek tip bir Türkmen özerk bölgesi oluşturmaktır.
Örneğin, Irak'ta Kerkük, Musul, Tuzhurmatu, Hanekin, Kifri, Telafer ve çevre yerleşimler enerji, tarım, ulaştırma ve ticaret bakımından; Suriye'de kuzey Halep ve diğer Türkmen yerleşimleri sınır ticareti, tarımsal üretim, ulaştırma ve yeniden yapılanma bakımından önem taşımaktadır. Türkiye açısından ekonomik işbirliğinin geliştirilmesi, yerel istikrarın güçlendirilmesine de katkı sağlayacaktır. İşbirliği yalnızca Türkmen topluluklarıyla sınırlı tutulmamalı; bölgede yaşayan bütün toplulukların katılımına açık, şeffaf ve hukuka uygun ekonomik kurumlar oluşturulmalıdır. Tabii her ülkenin anayasal ve demografik koşullarına da uygun, yerel halkın iradesine dayanan ve diğer toplulukların eşit haklarını koruyan farklılaştırılmış özerk bir yönetim modeli çerçevesinde.
Bu arada, Türkmenlerin anayasal güvencelerinin güçlendirilmesinin bölgesel siyasi temsili çeşitlendirebileceği; ancak bunun tek başına PKK'nın silahlı yapılanmasını sona erdireceği veya belirli bir güvenlik sonucunu garanti edeceği varsayılamaz. Ama büyük Kürdistan hayali kuranlara en büyük darbeyi indireceği kesindir. Bu yazı aslında 2003 sonrası, Irak anayasasında Kürt Özerk Bölgesi ve yönetimi kurulurken ayakta uyuyanlar, taa ÇEKİÇ GÜÇ günlerinden beri siyonizme ve ABD emperyalizmine hizmet eden kimlerse onların içyüzünü ortaya çıkartmak için yazılmıştır.
Öncelikle, Orta Doğu'da devlet otoritesinin zayıflaması, iç savaşlar, etnik ve mezhepsel ayrışmalar ile bölgesel güç rekabeti, Türkiye'nin ulusal güvenlik ve dış politika gündemini doğrudan etkileyen temel gelişmeler arasında yer almaktadır. Özellikle 2003 yılında Irak'ta Saddam Hüseyin yönetiminin devrilmesi ve 2011 yılında Suriye'de başlayan iç savaş, Türkiye'nin güney sınırlarında yeni siyasi ve askerî dengelerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu gelişmeler, Irak ve Suriye'deki Türkmen topluluklarının siyasi statüsünü ve Türkiye ile ilişkilerini yeniden gündeme getirmiştir. Bunlarla birlikte Türkmenlerin siyasi temsili, idari statüsü ve güvenlik koşulları, iki ülkede farklı anayasal ve siyasi süreçlere bağlıdır. Irak Türkmenleri, kuzey ve kuzeydoğu Irak'ta Telafer'den Musul, Erbil, Kerkük, Tuzhurmatu, Kifri ve Hanekin'e uzanan bir yerleşim kuşağında yaşamaktadır. Suriye Türkmenleri ise başta Halep ve Lazkiye olmak üzere kuzey Suriye'de ve ülkenin farklı kentlerinde bulunmaktadır. Suriye'de uzun süre devam eden savaş, yerinden edilmeler ve güvenilir güncel etnik nüfus sayımının bulunmaması, Türkmen nüfusunun coğrafi dağılımına ilişkin kesin sınırlar çizilmesini güçleştirmektedir. Bu koşullar altında temel olarak üzerinde durulması gereken asıl nokta Irak ve Suriye'de Türkmenlerin anayasal haklarının ve yerel yönetim yetkilerinin güçlendirilmesi, Türkiye'nin ulusal güvenlik çıkarlarına ve bölgesel istikrara katkı sağlayabilecek bir kurumsal modele nasıl dönüşür? olmalıdır.
Tabi ki Türkmenlerin anayasal statüsünün güçlendirilmesinin, Irak ve Suriye'de etnik temelli dışlamaya dayanmayan ve yerel halkın iradesini esas alan bir yönetim düzeni içinde ele alınmalıdır. Türkmenlere özerklik verilmesinin tek başına PKK’nın faaliyetlerini sona erdirmese de çok büyük darbe vuracağı kesindir. Ayrıca Türkiye'nin Irak ve Suriye'deki temel güvenlik kaygılarından biri, PKK'nın ve onunla bağlantılı silahlı yapıların sınır ötesindeki faaliyetleridir. Irak ve Suriye'deki Kürt toplulukları siyasi bakımdan homojen de değildir. Silahlı örgütlerin faaliyetleri yalnızca yerel nüfusun etnik yapısıyla açıklanamaz; devlet otoritesi, sınır denetimi, dış aktörlerin politikaları, silahsızlanma süreçleri ve siyasi çözüm mekanizmaları da belirleyicidir. Türkiye açısından Irak ve Suriye'deki gelişmeler üç temel husus üzerinden ulusal güvenliği etkilemektedir: sınır ötesindeki silahlı yapılanmaların etkisi; siyasi istikrarsızlığın ticaret, enerji, ulaştırma ve yatırım ilişkilerine etkisi; etnik ve mezhepsel çatışmaların bölgesel güç rekabetini artırarak Türkiye'nin diplomatik hareket alanını daraltması. Ancak güvenlik ile etnik kimlik arasında özdeşlik kurulması doğru değildir. Irak ve Suriye'deki Kürt nüfusun tamamı PKK ile aynı siyasi veya örgütsel yapıya sahip değildir. Türkmenlerin tamamının da tek bir siyasi görüş veya yönetim modelini desteklediği de varsayamayız.
Gelelim Irak Anayasa’nın sağladığı hukuki çerçeveye: Irak, 2005 Anayasası ile federal bir devlet yapısı benimsemiştir. Anayasa'nın 119. maddesi, bir veya birden fazla vilayetin gerekli başvuru ve referandum süreçleriyle federal bölge oluşturabilmesini öngörmektedir. Başvuru, ilgili vilayet meclislerinin üçte birinin talebiyle veya her vilayetteki seçmenlerin onda birinin başvurusu üzerinden yapılabilmektedir (Republic of Iraq, 2005, Art. 119). Anayasa'nın 125. maddesi ise Türkmenler, Keldaniler, Asuriler ve diğer toplulukların idari, siyasi, kültürel ve eğitim haklarını güvence altına almaktadır. Bu hükümler, Türkmenler için hem mevcut vilayetler içinde genişletilmiş yerel yönetim yetkileri hem de anayasal koşulların sağlanması hâlinde federal bölge seçeneğinin tartışılmasına imkân vermektedir. Resmi dil olarak da Arapça ve Kürtçe’nin yanına muhakkak Türkçe de ilave edilmelidir.
Bunlarla birlikte 119. madde, Türkmen topluluğuna tek başına ve doğrudan bir federal bölge kurma hakkı tanımamaktadır. Federal bölge oluşturma süreci vilayetler ve seçmenler üzerinden işlemektedir. Kerkük'ün statüsü ise Anayasa'nın 140. maddesi ve ihtilaflı bölgelerin statüsüne ilişkin süreçlerle bağlantılıdır. Irak da Türkmenlerin coğrafi yerleşimlerine baktığımızda ise Irak Türkmenlerinin yerleşimleri kuzeybatıdan kuzeydoğuya ve orta Irak'ın bazı kesimlerine uzanan bir coğrafi kuşak meydana getirdiğini görmekteyiz. Bu kuşak tek bir vilayetin sınırları içinde bulunmamaktadır. Örneğin, Kerkük, Türkmenlerin tarihsel ve kültürel varlığı bakımından Irak'ın en önemli merkezlerinden biridir. Bununla birlikte kentte Türkmenler, Kürtler, Araplar ve diğer topluluklar yaşamaktadır. Bu nedenle Kerkük başkent olmak üzere Musul ve Telafer doğrultusunda kurulacak özerk yönetim yalnızca bir yarı etnik topluluğa tahsis edilirken diğerlerinin hakları da tabi ki gözetilecektir. Bu durum kapsayıcı anayasal yönetim ilkesiyle de bağdaşmaktadır. Onun için değerlendirilebilecek model, özerk statülü ve çok toplumlu bir yerel yönetimdir. Bu model kapsamında Türkmenlerin yönetiminde ve yerel mecliste diğer unsurlara yönelik adil temsil hakkı da güvence altına alınabilir; diğer dillerin eğitim ve kültürel faaliyetlerde kullanımı korunabilir; belediye hizmetleri, kamu istihdamı ve yerel bütçe tahsislerinde ayrımcılığı önleyici kurallar oluşturulabilir.
Suriye’nin anayasal geçiş süreci ise çok farklıdır. Suriye'de 2011'de başlayan iç savaş, merkezi devlet otoritesinin zayıflamasına ve ülkenin farklı bölgelerinde çeşitli silahlı ve siyasi yapıların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Esad yönetiminin Aralık 2024'te devrilmesinin ardından yeni bir siyasi ve anayasal süreç başlamıştır. Mart 2025'te yayımlanan anayasal bildiri geçiş döneminin temel çerçevesini oluşturmuştur; 2026 yılında yeni anayasa hazırlığına ilişkin süreç devam etmektedir. Irak'tan farklı olarak Suriye'de Türkmenlere özgü federal bölge kurma hakkını düzenleyen, Irak Anayasası'nın 119. maddesine benzer yürürlükte bir hüküm bulunmamaktadır. Bu nedenle özel statülü yerel yönetim veya özerk bölge seçeneği, yeni anayasanın kabulü, yerel yönetim mevzuatı ve siyasi uzlaşmalar çerçevesinde değerlendirilmelidir ve Türkiye olarak özelikle bunun üzerinde durmalıyız. Suriye de yer alan Doğu Türkmen bölgesinde ise Azez, Cerablus, Çobanbey, Lazkiye vilayetinin kuzeyindeki Bayır-Bucak ve Bab çevresi ile kuzey Halep yerel yönetim ve uluslararası insan hakları bakımından değerlendirilebilecek alanlardır. Çünkü bu alanlarda Araplar, Kürtler, Yezidiler ve başka topluluklar da yaşamaktadır. Bu nedenle kapsayıcı, seçimle oluşturulan ve nüfus yapısını dikkate alan çok toplumlu bir özerk yönetim modeli önermekteyim. Özerk yönetim ayrıca, Türkmen ve diğer unsurların kültürel varlıklarının korunması, yerel siyasi temsillerinin güçlendirilmesi ve yerinden edilmiş kişilerin güvenli ve gönüllü dönüşlerinin desteklenmesi de garanti etmelidir.
Son olarak, Türkmenlere anayasal statü verilmesi, diğer toplulukların siyasi haklarının kısıtlanması veya zorla yer değiştirmesi üzerine kurulmamalıdır. Böyle bir yaklaşım yeni çatışmalara ve güvenlik sorunlarına yol açabilir. Türkmenlerin anayasal güvenceleri, güvenlik politikasının yerine geçen bir araç değil, kapsayıcı ve istikrarlı siyasi kurumların oluşturulmasına yönelik bir unsur olarak değerlendirilmelidir. Türkiye, Irak ve Suriye'deki Türkmenlerin haklarını uluslararası hukuk, ikili ilişkiler ve ilgili ülkelerin anayasal süreçleri çerçevesinde gündeme getirmelidir. Bu yaklaşım, Türkmenlerin kendi siyasi temsilcilerini özgürce belirlemesini, merkezi yönetimlerle müzakereyi, ilgili ülkelerin egemenliği ve toprak bütünlüğünü ve yerel yönetimlerin sivil denetime açık olmasını esas almalıdır.