Öncelikle, AKP iktidarları 23 yılda devrim değil de daha çok devirme ya da yıkım yaptılar. Şuursuzca alkışlayanlara, yandaş basından beslenenlere ve gerçekleri saklayanlara durumu izah edeyim dedim. Her şeyden önce, 2002 sonrasında Türkiye ekonomisi hem hızlı büyüme hem de dönemsel şoklarla karşılaşmış bir ülkedir. Küresel krizler, döviz kurundaki dalgalanmalar, yüksek enflasyon, dış finansman bağımlılığı gibi etkenler; ekonomik performansı ve makroekonomik istikrarı olumsuz yönde etkilemiştir.
2002 sonrası Türkiye’de uygulanan makroekonomik istikrar programları ve düşük kur yüksek faiz uygulamaları sayesinde reel büyüme hızlanmıştır. Ancak bu dönemde dışa bağımlılık, döviz cinsinden borçlanma ve cari açık gibi yapısal kırılganlıklar da birikmiştir. İthalata bağımlı iç büyüme ve finansman riski bu dönemin karakteristik özellikleri olmuştur.
2008 küresel mali krizinden sonra Türkiye kısa sürede toparlanma göstermiştir. Bununla birlikte büyüme modeli daha çok dış finansmana bağımlı hale gelmiş, kredi genişlemesi ve ithalat artışı cari açıktaki yükselmeye yol açmıştır. Ayrıca döviz kuru riski ve bilanço zararlarına ilişkin yapısal kırılganlıklar da bu dönemde belirginleşmiştir.
2018 Ağustos’unda yaşanan döviz kuru şoku ile Türkiye ekonomisi ciddi bir finansal stres yaşamış, TL değer kaybetmiş, enflasyon yükselmiş ve büyümede daralma görülmüştür. Ayrıca bu dönem, ekonomide kırılganlıkların politika tercihlerinin ve dış şokların bir araya geldiği bir kırılma noktası olarak kabul edilmektedir.
COVID-19 sonrası 2021’de güçlü bir büyüme görülse de 2022-2023’de enflasyon çok yüksek seviyelere çıkmış, döviz kuru baskısı ve hatalı para politikası güveni zayıflatmıştır. 2023–2024’te yeni politika yönelimleri ile istikrar sağlama çabaları başlatılmış ancak yapısal kırılganlıklar devam etmiştir.
Bunlarla birlikte, 2002-2024 arası ortalama enflasyon yüksek kalmıştır; örneğin 2002-2024 dönemi için yıllık ortalama yaklaşık %17 civarındadır. Enflasyon yüksek iken, faizleri indirme nedeniyle oluşan maliyet enflasyonu yüzünden 2020 yılında ise yıllık enflasyon oranı yaklaşık %72 olarak gerçekleşmiştir. Yüksek enflasyon, özellikle 2021 sonrası dönemde hane halkının reel gelirini epey eritmiş ve para politikasının güvenilirliği sorgulanır hale gelmiştir. Dahası, 2018 krizi nedeniyle oluşan döviz kuru şokları en çok şirket bilançoları ve bankacılık sektörü üzerinde etkisini göstermiştir. Dövizle borçlanan firmalar değer kaybeden lira karşısında maliyet artışıyla karşılaşmıştır. Dış kırılganlıklar (örneğin yüksek cari açık, kısa vadeli dış finansman) bu dönemde daha görünür hale gelmiştir. Cari açık yıllar içinde dalgalanmış olup özellikle büyüme modelinin iç talep ve ithalata dayalı olduğu dönemlerde artmıştır. İstihdam oranları zaman içinde artış göstermiş olsa da genç ve kadın işsizliği yüksek kalmıştır. Ayrıca yüksek enflasyon ve döviz kuru şokları hane halklarının alım gücünü azaltmıştır; bu durum gelir dağılımı ve sosyal koruma açısından riskler yaratmıştır. Bu arada, olumsuz sonuçların kaynağı tek başına dış faktörler değildir; aksine politika tercihlerinin, kurumsal yapının ve dış ortamın etkileşimi de söz konusudur. Dış finansmana bağımlı büyüme, yüksek döviz pozisyonu, enflasyonla mücadelede zayıf para politikası, düşük kurumsal güven gibi etkenler bir araya geldiğinde kırılganlıklar belirgin hale gelmiştir.
Gelelim, hane halkı borcu, özel sektör borcu ve kamu borcunun durumlarına: 2024’te hane halkı borç/GSYH oranı %10, özel sektör borç/GSYH oranı yaklaşık %103, genel hükümet borç stokunun ise GSYH’nin yaklaşık %30-40 seviyelerinde olduğu görülmektedir. Bu görece düşük kamu borcu, 2000’li yılların başında uygulanan mali disiplin politikaları, IMF iş birlikleri ve kamu maliyesi reformları ile açıklanabilir. Ancak bununla birlikte kamu borcunun düşük olması, tüm kamu yükümlülüklerinin tamamını göstermez; önemli olan döviz borcu, faiz yükü ve bütçe açığı ile birlikte değerlendirilmesidir.
Bu nedenlerle çözüm olarak, para politikasında şeffaflık ve merkez bankası bağımsızlığının güçlendirilmesi, döviz kazancı artırıcı stratejiler (ihracatın çeşitlendirilmesi, katma değeri yüksek üretimin teşviki) ve döviz borçlanmasının sınırlandırılması, mali disiplin ile sosyal koruma arasında sürdürülebilir denge kurulması, yapısal reformlarla işgücü verimliliğinin artırılması, kayıt dışının azaltılması ve eğitim-istihdam uyumunun iyileştirilmesi ve finansal sektörde döviz riskinin yönetilmesi, banka bilançolarının ve kurumsal sektörün döviz pozisyonlarının izlenmesi gerekmektedir. Ayrıca, döviz geliri olmayan firmaların döviz borçlanmasını sınırlayan makro ihtiyati tedbirler kalıcı hale getirilmeli, reel sektörün ihracat kapasitesini artıran sanayi dönüşümü hızlandırılmalı, şirketlerin kur riskine karşı türev ürünlerle korunması (hedging) teşvik edilmeli ve uzun vadeli, TL cinsinden sermaye piyasası araçları geliştirilmelidir. Hane halkının daha az borçlanması için de reel ücretler enflasyon karşısında korunmalı, hane halkı tasarruf oranlarını artıracak vergi teşvikleri (örneğin bireysel tasarruf hesapları) uygulanmalı ve aşırı borçlanmayı engellerken finansal kapsayıcılığı artıran düzenlemeler yapılmalıdır. Kamu borçlarının azaltılması için de borç kompozisyonu içinde TL-cinsi uzun vadeli tahvillerin payı artırılmalı, kamu-özel iş birliği projelerinin yükümlülükleri bütçe belgelerinde tam şeffaflıkla açıklanmalı ve mali disiplin kültürü korunmalı, fakat büyümeyi destekleyici selektif kamu yatırımları sürdürülmelidir.
Daha derin ve güvenilir bir sermaye piyasası için de tahvil ve bono piyasalarının derinliği artırılmalı, kurumsal yatırımcı tabanı (emeklilik fonları, sigorta şirketleri) büyütülmeli, girişim sermayesi ve sermaye piyasası tabanlı finansman araçları (yeşil tahvil, sürdürülebilirlik tahvili, varlığa dayalı menkul kıymet) teşvik edilmelidir. Bu tedbirler, özel sektörün bankalara bağımlılığını azaltarak borç seviyesi üzerindeki baskıyı hafifletecektir. Kur ve fiyat istikrarı için de enflasyon beklentilerini çıpalayan bağımsız ve öngörülebilir para politikası, orta vadeli bir döviz kuru stratejisi ve sermaye akımlarındaki dalgalanmalara karşı güçlü rezerv politikası uygulanmalıdır.
Sonuç olarak, uzun vadeli sürdürülebilir bir iyileşme için makro politika güvenliği, dış kırılganlığın azaltılması ve yapısal reformların eş zamanlı yürütülmesi gereklidir. Özel sektörün yüksek borcu, özellikle kur ve faiz şoklarına karşı ülkenin makroekonomik kırılganlığını artırmaktadır. Bu hususa çok dikkat edilmelidir. Kamu borcunun düşük olması kısa vadeli avantaj olsa da kamu‐garantili borçlar ve döviz riski gibi unsurlar göz ardı edilmemelidir. Finansal istikrarın korunması, büyümenin daha nitelikli ve dengeli bir yapıya kavuşması için de borçlanmanın kompozisyonuna odaklanan kapsamlı ve koordineli politikalar izlenmelidir.