İlk olarak, Afrika kıtasını uluslararası ilişkiler teorileri temelinde incelersek ülkelerin devlet tekelinde hareket ettiği, anarşi içinde olduğu, güç politikalarını işlettikleri ve H.Morgenthaucu realizm çerçevesinde davrandıklarını görürüz.
Gerçekten de Afrika ülkelerinin post-kolonyal tarihlerine baktığımızda özellikle birbirleriyle olan anlaşmazlıklarını Joseph Nye gibi neo-liberal kurumsalcıların önerdiği uluslararası bir örgüt içinde iş birliği içerisinde değil, daha çok şiddet yoluyla çözdüklerini görürüz. Birinci ve İkinci Kongo Savaşları, Uganda-Tanzanya Savaşı, Libya-Çad Savaşı bu duruma uygun en bilinen örneklerden sayılabilir.
İkincisi, Afrika’nın coğrafi konumu, hammadde zenginliği, ucuz iş gücü, kıtayı uluslararası ticaret, yatırımlar ve lojistik için stratejik bir bölge haline getirmektedir. Güvenlik ve istikraraı sağlanan, ekonomik ve beşeri kalkınmasını gerçekleştirmiş bir Afrika, sermayenin yeni birikim alanı rahatlıkla olabilir. Dahası, Babülmendep Boğazı, Cebelitarık Boğazı, Agulhas Burnu, Süveyş Kanalı ve Gine Körfezi gibi önemli deniz ticaret yolları, Afrika’nın jeopolitik önemini artıran kilit noktalardır. Özellikle Babülmendep Boğazı, Asya ile Avrupa arasındaki ticaretin kritik bir geçiş noktası olup, yılda milyarlarca dolarlık mal taşımacılığı bu rotadan geçmektedir.
1990’lar ve 2000’lerde kamu sektörü çöken ve ulus-devlet sistemleri yıpranan Afrika’nın son 20 yıldaki yeniden inşa sürecine doğrudan müdahil olan ülkelerin başında Çin Halk Cumhuriyeti gelmektedir. Çin, Afrika ülkelerinin siyasal sistemlerine yönelik herhangi bir değişim talebinde bulunmadan, sadece ekonomik alana yoğunlaşan çalışmaları ile siyah kıtada önemli bir mesafe almıştır.
Afrika’yı Asya ile bütünleştirmek için çeşitli projeler geliştiren Pekin yönetiminin “egemenliğe ve toprak bütünlüğüne saygı, başka devletlerin içişlerine müdahale etmeme, eşitlik ve karşılıklı fayda, barış içinde bir arada yaşama” hususundaki dört temel ilkeyi kabul etmesi, onu Afrika ülkeleri nezdinde epey farklı bir yere konumlandırmış durumdadır. Bunun yanında Çin’in Afrika’ya ilgisi aslında Avrupa’nın Afrika üzerinde etkisinin başlamasıyla aynı zamana denk geliyor. 15. yüzyılda General Zheng He’nin Zanzibar’a çıkmasıyla Çin, Afrika ile ticaret hayatını başlatmıştır. Çin tarafından 2013’te başlatılan “Bir Kuşak Bir Yol Projesi” tüm hızıyla devam ederken, Afrika kıtasının da söz konusu projenin önemli bir ayağını teşkil etmektedir.
Dünya nüfusunun yaklaşık üçte ikisini kapsayacak olan proje, toplamda 70 ülkeyi doğrudan etkileyebilecek güce sahiptir. Söz konusu proje, dünyadaki üretimin büyük bölümünün gerçekleştirildiği Afrika ve Asya gibi iki büyük kıtayı birbirine bağlamayı hedeflemektedir. Çin’in kıtadaki nüfuzu, Afrobarometer’in bir raporuna göre, Afrikalıların yüzde 63’ü tarafından kabul görmektedir. Yani kıtada herhangi bir sömürgeci geçmişe sahip olmayan Çin’in Afrika ülkeleriyle stratejik iş birliği yürütüyor olması ve bilhassa ekonomik ilişkilere ağırlık vermesi, Afrika ülkelerini Çin’e bağımlı kılmaktadır.
Bu bağlamda, Sahra altı Afrika’daki etki ve nüfuz mücadelesinde Çin’in, ABD’yi ciddi anlamda geride bırakmış olması da küresel rekabetin giderek daha da artacağını göstermektedir. Çin, petrol ihtiyacının üçte birini Afrika’dan karşılamakta ama bunun karşılığında da Afrikaya birçok yatırım yapmaktadır. Çin, 2008’e kadar 100.000 Afrikalı öğrencinin Çin’de eğitim almalarını sağlamıştır. Ayrıca çinli öğrencilerin de kıtanın çeşitli ülkelerine gönderilmek suretiyle Afrika dili ve kültürü konusunda bilgilenmeleri sağlanmaktadır. 2010’da sayıları 1700’e yakın Afrika’daki Çin firması, 10 milyar dolar doğrudan yatırım yaparken, bu rakamın 2025’te 100 milyar doları bulması beklenmektedir. Bu arada, Çin bu ülkelere altyapı hibeleri verip doğrudan yatırımlar yaparken karşılığında ise siyasi bazı garantiler istemektedir. Bu garantilerden en göze çarpanı BM Genel Kurulu’ndan Çin aleyhine başlatılan oylamalara bu ülkelerin ya katılmamaları ya da katılsalar da çekimser kalmalarıdır. Yani Çin’in, Afrika kıtasında çok masum bir siyasal strateji izlediğini söyleyemeyiz
Diğer yandan, Çin’ in Afrika’yı sömürmediği sık sık hatırlatılmaktadır. Çin’in eşitlik vurgusu, Avrupalı’yı karşısında gördükçe beyaz zulmünü hatırlayan Afrikalı için oldukça önemlidir. Ancak, hammadde ithal edip işlenmiş ürün satan, madenlere ve diğer doğal kaynaklara yatırımlar yapan yani klasik bir sömürü mekanizmasını işleten Çin’e, Afrikalı tepkiler de yok değildir. Çünkü, Çin, ABD ve Rusya’dan sonra Afrika’nın üçüncü büyük silah tedarikçisidir. Terörle mücadele eden Burkina Faso, Mali, Mozambik, Nijerya ve Somali gibi ülkeler için Çin silah ithalatı adına çok önemlidir. Bu ülkelerin ulusal ordularında kullanılan silahların ciddi bir bölümü Çin’den gelmektedir. Ayrıca Çin bir yandan önemli enerji ve maden havzalarına sahip ülkelerde doğrudan sermaye yatırımları yaparken, diğer yandan da bu ülkelerdeki Müslüman aşiretler ve siyasal islamcı silahlı gruplarla sıkı bir ittifak halindedir. Çin, bu yapılara ve silahlı gruplara ciddi miktarda finansal destek sağlamaktadır. Buna karşılık ise ABD’nin, “İslami Terörizmle Mücadele Konsepti”adını verdiği bir strateji dahilinde, Çin’in ekonomik etkinlik alanı konumundaki ülkelerde askeri varlığını arttırma ve ekonomik faaliyetlerini sekteye uğratma, kıta genelinde Çin’in etkinliğini kırma amacı bulunmaktadır. Ayrıca Afrika’da iktisadi, siyasal, kültürel alanlarda, dört bir yandan gelişen Çin hegemonyası, ABD’yi ve kıtanın geleneksel sömürgeci gücü olan Fransa’yı alabildiğine rahatsız etmektedir.
Gelelim ABD’nin Afrika politikasına: ilk olarak ABD’ nin, Soğuk Savaş boyunca ana ilkesi SSCB yanlısı ülkelerin ve komünist ideolojinin etkisinin sınırlandırılmasına yönelik olmuştur. SSCB’nin çökmesinin ardından ABD’ nin dış politikasındaki değişimler, Afrika kıtasında da kendisini göstermiş ve 1997’de neo-muhafazakarların hazırladığı Yeni Amerikan Yüzyılı Projesi (PNAC), ABD’nin yeni Afrika stratejisine temel teşkil etmiştir. ABD; başta petrol olmak üzere kıtanın zengin doğal kaynaklarını kontrol etmeyi, küresel terörle mücadelesini güçlendirme stratejisi uzerinden Çin’in Afrika’daki artan etkisini sınırlandırmayı amaçlamaktadır. Son jeopolitik araştırmalar neticesinde Libya’dan başlayarak Çad, Nijerya ve Kongo’ya uzanan havzada 60 milyar varil olarak tahmin edilen petrolün, ABD’nin 2025’deki enerji ihtiyacının dörtte birini temin edebileceğini sanılmaktadır. Bu yüzden de Pentagon, Afrika petrolünü uluslararası stratejik çıkar kapsamına almış ve bunun için gerekirse askeri güç kullanımı da planlamıştır. Örneğin, ABD’nin komutanlık olarak kurduğu AFRICOM, pek çok açık ve örtülü operasyona imza atmıştır. AFRICOM’un amacının güvenlik sağlamak değil, petrol ve Amerikan hegemonyası olduğu açıktır. Amerika, kıtadaki hayati çıkarlarını korumak ve bu çıkarlarına hizmet edecek şekilde ilişkiler geliştirmek, özelde Çin’i dizginlerken, Fransa’nın da kıtadaki hegemonyasının sona erdirmeyi istemektedir. Örneğin, Pentagon, Afrika’daki ana operasyonlarına 2002’de Avrupa Komutanlığı (EURCOM) ve Merkez Komutanlığı (CENTCOM) projesi olan Pan-Sahil İnisiyatifi (PSI) kapsamında Mali, Çad, Moritanya ve Nijer ordularının eğitim verilmesi ile başlamıştır. Amaç, 11 Eylül 2001 sonrası Afrika orduları ile iş birliği geliştirmek ve gerektiğinde istifade etmektir. ABD’nin bu aşamada hedefinde üç düşman ülke vardı; Libya, Somali ve Sudan. Libya lideri Kaddafi öldürüldü, ülkesi ikiye bölündü, Sudan lideri devrildi iki eski generalin rekabeti ülkeyi ortaçağa döndürdü, Somali ise ikiye bölündü...
Fransa’nın ise kıtada ciddi bir kolonyal geçmişi bulunmaktadır. Bu yüzden de Fransa’nın Afrika ülkeleriyle ilişkileri iki kategoride incelenmelidir. Birincisi, kolonyal dönemi ve sonrası Fransa’nın egemen olduğu Afrika ülkeleri; ikincisi ise AB’nin egemen olduğu Afrika ülkeleri. İkinci boyuttaki ülkelere Fransa’nın bakışı tamamen ekonomiktir. Birinci boyuttaki ülkelerle de Fransa ekonomik ilişkilerini geliştirmek amacında ama bir yandan da o ülkelerde kolonyal dönemde oluşturduğu kültürel varlığın post-kolonyal ulusalcılık temelinde silinmesini istemiyor ve bunun için yine o ülkelerdeki siyasi durumunun istikrarını korumasını temenni ediyor. Bu istikrarı da aslında iki şey rahatsız etmektedir. Birincisi terör, ikincisi de bölgede etkin olmayı arzulayan Çin, Rusya ve Türkiye gibi ülkeler. Diğer yandan, Afrika kıtasındaki petrolün yüzde 30’unu Fransız Total tekeli işletmektedir. Fransa, elektrik ihtiyacının dörtte birini bu kıtadan gelen uranyum sayesinde karşılamaktadır. Askeri olarak ise Fransa, Batı ve Orta Afrika’da 14 askeri eğitim merkezinde subaylar, polisler, sivil yetkililer ve NGO çalışanlarını eğitmektedir. Afrika ülklerindeki askeri varlıklarını ise fiili güç kullanma veya kuvvet bulundurma yerine eğittikleri bu unsurlara bırakmaktalar. Kısaca Fransa eski koloni bölgeleri olan ve Fransız Afrika’sı denilen Kuzey, Batı ve Orta Afrika’da etkinliğini kaybetmek istememektedir. Bu arada AB tarafından, yapılan bütün zirvelerin ve kalkınma yardımlarının amacı da aslında sömürgeleştirmeye yöneliktir. Afrika’ya en çok ‘kalkınma yardımı’nı yapan AB, kendi çıkarlarını korumak ve geliştirmeyi istemektedir. Örneğin, Avrupa Birliği’nin, 2005’te Lizbon’da ortaya attığı “stratejik ortaklık”, önerisi, tam anlamıyla Afrika’yı “stratejik sömürge”haline getirmeyi amaçlıyordu. Lizbon ve Kahire’de yapılan 52 Afrika ve 27 Avrupa ülkesinin katıldığı zirvede; Almanya, Fransa ve İngiltere, esas olarak Afrika’nın yeraltı ve yerüstü kaynaklarını hâkim olma, AB mallarına gümrük duvarlarının kaldırılması gibi istemlerde bulunmuştur. İsrail’in de Kenya ve Uganda’da oldukça aktif olup ABD ile özellikle Çin etkisinin azaltılması hususunda iş birliği içinde olduğu görülmektedir.
-Müsiad gibi tehlikeli yapılara Afrika emanet edilemez-
Türkiye ise Afrika’ da ekonomik ve ticari ilişkilerini geliştirebilecek bakir bir alanla karşı karşıyadır. Bu ülkelere her türlü mal satma ve karşılığında, petrol, doğal gaz, kıymetli taş, bakır gibi madenler ve kereste almakta, Moritanya gibi ülkelerde balıkçılık yapmaktadır. Ayrıca verimli Afrika topraklarında tarımın geliştirilmesine katkıda bulunma imkânı da mevcuttur. Yalnız Müsiad gibi tehlikeli yapılara Afrika emanet edilemez. Tuscon sonrası ikici bir facia bizleri beklemektedir.
Bundan başka, Türk şirketlerinin Afrika’da yatırım yapmaları daha fazla teşvik edilmelidir. Türkiye, tüm Afrika ülkeleriyle ikili düzeyde siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilerini geliştirerek BM ve diğer uluslararası forumlarda ve alanlarda dış politikasına destek sağlayabilecek bir imkan sağlamalıdır. Türkiye, Afrika’nın karşı karşıya kaldığı çatışma, güvensizlik, fakirlik, açlık, işsizlik, AIDS, verem, sıtma gibi hastalıklar ile çevrenin bozulması ve iklim değişiklerinin olumsuz etkileri gibi sorunların üstesinden gelinmesine yardımcı olmalıdır. Türkiye’nin Afrikalı gençlere verdiği yüksek eğitim burslarının sayısı artırılmalıdır. Ayrıca, Afrikalılara daha fazla staj imkanı sağlanmalıdır. Afrika ulkelerine yerleşmek ve iş yapmak amacıyla Turk vatandaşlarının gönderilmesi teşvik edilmelidir. Türkiye’de Afrika’yı tanıyan, Afrika’daki gelişmeleri yakından takip eden entelektüel bir zümrenin oluşmasını sağlamak icin ilk elden Afrika’ya yönelik bilgiler üretebilmemiz amacıyla, Türk üniversitelerinin ve düşünce kuruluşlarının Afrika incelemelerine önem vermeleri, kamu kaynakları ile bu tür çalışmaların teşvik edilmesi gerekmektedir. Bu şekilde Afrika’yı bilmek ve tanımak için kendi uzmanlarımızı oluşturmamız mümkün olacaktır.
İleri teknolojiye sahip savunma ürünleri (2023 yılında Afrika ülkelerinin toplam askeri harcamalarının bir önceki yıla göre %22 artarak 51,6 milyar dolara ulaşmıştır) ve yerel üretim kapasitesini destekleyen projelerle, Afrika’nın hem güvenlik tehditleriyle başa çıkmasına hem de ekonomik bağımsızlığını güçlendirmesine katkıda bulunulmalıdır. Kalkındırarak güvenliğini sağla ve her alanda işbirliğini artır yöntemi ise bize en uygun olanıdır.
Enerji, beyaz eşya, tekstil, havaalanı ve liman işletmeciliği, otomotiv, altyapı ağırlıklı (bugune kadar 100 milyar doları geçen projeler yapılmıştır) inşaat, maden, endüstriyel tarım gibi alanlarda Afrika ülkelerine daha fazla yatırım yapmalıyız. Pazarlama fuarları ile genel ticaret programları düzenlemeliyiz. Afrika’ ya yatırım yapacak firmaları dış ticaret desteklerinden daha fazla faydalandırmalıyız.
Bir iki örnek verirsek: Gana, Madagaskar ve Mali’de 500 MW’lık enerji santralleri işleten Aksa Enerji, Afrika’ya 100 milyon eurodan fazla yatırım yapan Arçelik, 110 milyon euro yatırımla Batı Afrika’da 55 bin km2’lik tır parkının işletmesini gerçekleştiren Doğanlar Holding, Cezayir, Mısır, Fas, Kenya ve Nijerya da yaklaşık 1 milyar dolar yatırım yapan Hayat Holding, 550 milyon euroya yakın yatırım yapan TAV Havalimanları, Fildişi Sahili, Gana, Mozambik, Sierra Leone, Gine, Gine Bissau, Sudan ve Senegal’de elektrik üretimine 2 milyar dolar yatıran Karadeniz Holding, 33 ülkede faaliyet gösteren ve Cezayir’in en büyük limanını işleten Tosyalı Holding, Mısır’da şu ana kadar üç tekstil üretim tesisinde 7 bin kişiye istihdam sağlayıp, yılda ortalama 140 milyon dolar ihracat yapan Yeşim Holding, Etiyopya, Tanzanya, Sudan, Uganda ve Kenya’da altyapı sektöründe 3 milyar dolarlık yatırım yapan Yapı Merkezi, Senegal de 3 milyar doların üzerinde yatırımı ile havaalanı yapan ve işleten Limak Holding gibi firmaları daha da çoğaltmalıyız.
Öte yandan Türkiye’nin, Afrika kıtasındaki ülkeleri genel değil, özel bir zeminde incelemesi ve ilişkilerini de ona göre ayarlaması gerekmektedir. Çünkü Afrika’daki ülkeler benzer süreçlerden geçse de ekonomik ve siyasi olarak farklılıklar gösterirler. Hatta, Afrika Birliği, 2008 yılında Türkiye’ yi “Stratejik Ortak” ilan etmiştir. Bu tür yakınlıklar, başta savunma sanayii iş birliklerinin uzun vadeli bir stratejiye oturtulması için şarttır.
Bunlarla birlikte, reform çabaları, liderlik ve kurumsallaşmanın Afrika’nın kalkınma gündeminde kendini daha fazla hissettirmesiyle iş ortamı ancak gelişebilir. Bu çerçevede; kapsayıcılık ve verimliliği önceleyen “Adil ve Etkili Yönetim İnşası”; ekonomik büyümeyi sürdürmeye yönelik hassas dengeler üzerine kurulu “Borç Yönetimi ve Kaynak Seferberliği”; geniş ölçekli istihdama yeni bir yaklaşım getirmek üzere “Afrika’nın Genç Nüfus Payından İstifade”; özel sektör ve yerel kurumların rolünü güçlendirerek Afrika’da yapısal “Kırılganlığı Giderme”; ülke ve sektör bazlı stratejiler üzerinden “Afrika’nın El Değmemiş İş Potansiyeli”; bölgesel ve uluslararası angajmana yönelik yeni gündem çerçevesinde “Ticaret ve Yatırımı Geliştirme” başlıkları öne çıkmaktadır.
Bazı tahminlere göre Afrika’nın çalışan nüfusu 2015-2030 döneminde yılda yaklaşık %3’lük artışla 450 milyona ulaşması beklenmektedir. 2050’ye kadar ise 15-24 yaş aralığındaki nüfusun 362 milyon olması değerlendirilmektedir. Sorulması gereken soru; böylesine hızlı bir şekilde artan genç nüfusun istihdamının nasıl sağlanacağıdır. Cevap ise basittir: Doğu Asya gibi Afrika da ucuz işgücüne dayalı bir üretim ve tüketim merkezi haline getirilmelidir.
Son olarak, Afrika’nın geleceği, doğal kaynaklarının etkin yönetimi, güvenlik tehditlerine yönelik yapısal çözümler geliştirilmesi ve jeopolitik fırsatlarının değerlendirilmesine bağlıdır. Bu doğrultuda, uluslararası iş birlikleri ve stratejik ortaklıkların derinleştirilmesi, kıtanın güvenlik ve savunma hedeflerine ulaşmasında kritik bir rol oynayacaktır. Özellikle Sahra Altı Afrika’da büyük ölçüde kullanılmayan tarım arazileri ve güneş enerjisi potansiyeli, gelecekte kıtanın ekonomik büyüme motoru konumundadır.
Bu arada maalesef, Radikal İslam üzerinden şekillenen militan selefi hareket gün geçtikçe Afrika’ da güçlenmektedir. Afrika’daki Çin etkisini kırmak amacı ile siyah kıtaya askeri anlamda yerleşmek isteyen ABD, kıta genelinde S. Arabistan ve BAE ile birlikte kurduğu El Kaide ağını kullanmaktadır. Örneğin, Libyada El-Kaide olarak adlanan grup, Suudi Arabistan, ABD ve İngiltere’nin çıkarlarına hizmet etmektedir.
Afrikalılara dönecek olursak, onların kurtuluşu ancak kendi geleceklerini kendileri belirleyebildiklerinde, kendi kaynaklarına sahip çıkabildiklerinde yani bölgeyi paylaşmaya girişmiş dış güçler engellendiğinde mümkün olacaktır.