Afrika’ nın tarihine baktığımızda Somali, Kenya ve Kızıl Deniz kıyılarının, 10. yüzyıldan itibaren Arapların sömürgesi olduğunu, 1441’de ilk köle taşıyan Portekiz gemisinin Lizbon’a demirlediğinde Afrika’nın kaderinin de bu sefer batılılar tarafından şekillenmeye başladığını, Afrika’nın sömürgeleştirilmesinin ise ilk olarak 15. yüzyılda köle ticareti ile start aldığını, bu ticaretin sürdürüldüğü 400 yıl boyunca Afrika’nın, 75 ile 90 milyon arasında insanını yitirdiğini, sadece Amerika’ya aynı tarihler arasında 20 milyon köle getirildiğini görmekteyiz.
Kısaca, Afrika kıtası, coğrafi keşiflerin başladığı günden bu yana sömürgeleştirmenin tüm evrelerini yaşamış, ırk ayrımcılığına maruz kalmış, köleleştirilmiş, insanları büyük plantasyonlarda, madenlerde köle olarak çalıştırılmış, doğal kaynakları talan edilmiş ve tüm zenginlikleri bugünün merkez ülkelerine taşınmıştır. Sömürge döneminde uygulanan tarım politikaları da halkın hem arazilerini kaybetmesine hem de verimli toprakların yok olmasına neden olmuştur. Klasik sömürge döneminde batılı güçler, ayrıca kültür, din ve askerleriyle kara kıtada uzunca bir donem hüküm sürmüşler, sömürünün yansıra, misyonerlik faaliyetlerini de sürdürmeyi ihmal etmemişlerdir.
Avrupa’nın ekonomik baskınlığının ve eski sömürge tarzının terk edilmesi Afrika ülkelerinin politik anlamda da bağımsızlık kazandıkları anlamına gelmemektedir. Çokuluslu şirketler ve onların hükümetleri farklı yollardan kendi ekonomik çıkarlarını sağlama almaya çalışmaktadırlar. Afrika’daki savaşlar, uluslararası şirketlerin ve onların hükümetlerinin bu tür faaliyetleri sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu ülkelerin hükümetlerinin Afrika’yı kullanmak için başvurdukları yöntemler arasında yapay terör ortamlarının yaratılması ve etnik farklılıkların ön plana çıkarılarak bazı etnik grupların desteklenmesi sayılabilir. Müslüman ülkelerde de siyasal İslamcı grupların emperyalist batılı ülkeler tarafından “yeşil kuşak” projesi çerçevesinde örgütlenip silahlandırıldığı doğrudur. Kuzey Afrika’daki El Kaide, Doğuda El Şebab, Nijerya’da Boko Haram gibi örgütleri bunlara örnek sayabiliriz. Bu örgütlerin varlığı sonuçları itibarı ile esasında batının güvenlik stratejisine hizmet etmektedir.
Örneğin, 11 Eylül 2001 sonrasında 2003 başından itibaren daha önce hiçbir terör faaliyetinin olmadığı Sahra bölgesinde El Kaide ile ilişkili olduğu iddia edilen grupların faaliyetleri artmaya başlamıştır. Batılı ülkeler, terör gruplarını kullanarak, doğrudan müdahale etmeden ve halk ile karşı karşıya gelmeden istediklerini yaptırtan yöntemler uygulamaktadırlar. Terörist örgütler Batılı güçlerin Afrika politikalarının önünü açmaktadırlar. Tuareg, Bokohoma, El-Şebab vb. leri ile kıta gayri nizami askerileştirilmiş ve operasyon düzenlemek neredeyse sıradan bir iş hale gelmiştir. Haliyle batının askeri stratejisi de çıkarları doğrultusunda üsler ve büyük birlikler yerine mobil kuvvetler ile müdahaledir.
Bugün, 30 milyon kilometrekareyi aşan yüzölçümü ve 1,2 milyara yakın nüfusu ile Afrika kıtası gerek barındırdığı doğal kaynaklar gerekse sahip olduğu insan gücü ile uluslararası arenada gittikçe artan bir öneme sahiptir. Afrika kıtası dünya petrol ihtiyacının yaklaşık olarak yüzde 15’ini karşılamakta ve tarıma elverişli toprakların yaklaşık 1/3’ne sahiptir.
Kıta, dünya kobalt ve platin rezervlerinin yüzde 90’ına, altın rezervlerinin yüzde 50’sine, krom rezervlerinin yüzde 98’ine, tantelit rezervlerinin yüzde 70’ine, manganez rezervlerinin yüzde 64’üne ve uranyum rezervlerinin üçte ikisine sahiptir. Demokratik Kongo Cumhuriyeti, cep telefonlarının yapımında kullanılan Koltan mineralinin yüzde 70’ine ve ayrıca dünyanın elmas rezervlerinin yüzde 30’una sahiptir. Gine dünyanın en büyük boksit ihracatçısıdır. Ayrıca Demokratik Kongo ile ortak sınırı oluşturan Kivu Gölü’nde bulunan monohidrokalsit adlı minerale Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri şirketleri büyük yatırımlar yapmaktadırlar. Tüm bunların doğal bir neticesi olarak Afrika, başta Cin Halk Cumhuriyeti olmak üzere ABD, AB, Rusya, Japonya ve Hindistan gibi birçok ülkenin ilgilendiği bölge konumundadır. Tüm bu ülkeler bu pazardan bir pay kapmaya çalışmakta ve buna göre de stratejilerini belirlemektedir. Bu yüzden de Afrika’nın hemen her bölgesinde farklı amaçlara hizmet eden ve kıta dışı güçlerin arkasında olduğu istikrarsızlıklar, iç savaşlar devam etmekte, yenileri yaratılmaktadır. Afrika kıtasında ekonomik olarak en büyük ülke ise Güney Afrika Cumhuriyeti’dir. Ama küresel büyüme yaratan ülkeler (3G – Global Growth Generating) listesine (ekonomileri; yurtiçi sermaye oluşumu, yurtiçi sermaye tasarrufu, demografik yapı, sağlık ve öğretim temelinde insan sermayesi birikimi, kurumsal kalite, ticaret açıklığı ve kişi başına düşen gelir ölçüleriyle ülkeleri inceleyen kuruluş) baktığımızda Afrika’dan sadece Mısır ve Nijerya’yı görürüz.
Bu arada, Afrika kıtasında 600 milyon Müslüman yaşamaktadır. Buna göre 1,2 milyar nüfuslu Afrika’nın yarısı Müslüman’dır. Afrika kıtasında yaşayan Müslümanlar, dünyadaki Müslüman nüfusun yüzde 30’unu oluşturmaktadır. Afrika dini açıdan da uzun bir dönüşüm ve değişim süreci yaşamaktadır. Avrupalı misyonerler 500 yıldır kıtada çalışmaktadırlar. Afrika’da 70 ila 100 bin arasında misyoner, yeni-sömürgecilik çabalarının bir uzantısı olarak halen hemen her Afrika ülkesinde faaliyet göstermekte ve insanların dinlerini, manevi açlıktan kaynaklanan zaaflarını kullanarak değiştirmeye çalışmaktadırlar.
Yapılan bir başka araştırma ise Afrika’da borç alınan her 1 doların 80 centinin bir sene içerisinde yurt dışına kaçtığını ve hiçbir şekilde yatırıma dönüşmediğini, ortaya koymaktadır. Tüm dünyada yaş ortalaması yükselirken, Afrika’da tersine yaş ortalaması kısalmaktadır. Günümüzde Afrika yaş ortalaması 50 yıldır. BM raporlarına göre Sahra Altı Afrika’da ortalama yaşam süresi 1990’larda 59 iken, 2020’de 48’e düşmüştür. Son derece zengin doğal kaynaklarının uygun şekilde değerlendirilememesi nedeniyle, her 5 Afrikalıdan birisi açlık sıkıntısı çekmektedir. Afrika’da 300 milyondan fazla insanın ve Sahra Altı Afrika’da ise nüfusun yüzde 51’inin sağlıklı suya erişim sorunu bulunmaktadır. Çoğu kişinin ise zaten belli bir geliri yoktur. Nüfusunun yarısını oluşturan 600 milyon kişi günde 1 doların altında bir gelirle yaşamaktadır.
Afrika’yı sömürenler kıtayı ayrıca cahil bırakmışlardır. Afrika’da her beş kişiden üçü okula gitmemiş, eğitimsizdir. Okulu terk etme oranı yüksektir. Çocukların sadece yüzde 20’si ilkokulu tamamlamaktadır. Öğretmen kadrolarının her yıl yüzde 20’si AİDS’ten ölmektedir. Modern sömürgecilik olarak baktığımızda ise; her sene 20 milyar dolarlık bir miktarın, Afrika’dan hileli bir şekilde “borç hizmetine” karşılık olarak çekildiğini, madenlerin yağmalandığını, Kongo Demokratik Cumhuriyeti gibi devletlerin, ülkelerin kaynaklarını gasp eden ve piyasanın çok altında fiyatlarla bunları Batılılara satan silahlı paramiliter gruplar tarafından yıkıma uğratıldığını, Afrika’dan elde edilen hammaddelerin çıkarılması, toplanması ve işlenmesine Batılılar tarafından son derece gülünç ucuzlukta paralar ödendiğini görmekteyiz. Sonuçta, Batılıların yaşam standartları ve şirket kârlarının belirli bir kısmının Afrikalılar tarafından sübvanse edildiğini söyleyebiliriz.
Bunlardan başka, Afrika ihracat pazarı halen Avrupa’nın ve ABD’nin elindedir. Çin, Hindistan ve Brezilya ise Afrika’nın petrolünü, emtiasını ve mamul mallarını gitgide daha çok tüketmektedir. 2002’den bu yana ciddi bir büyüme trendi yakalayarak genel GSMH’sini dörde katlayan Afrika’nın en büyük sorunu, büyümeyi bireysel gelir ve insani kalkınma açısından gelişmeye çevirememesi yani gelecekteki büyümeyi garantileyen tedbirler alamamasıdır. Afrika’ya giden yatırımcılarda genellikle üretim için gitmemektedir. Afrika’nın temel eksiği bilgi, teşebbüs ve sermaye eksikliğidir. Afrika ülkeleri ağır şekilde borçludurlar. Siyah kıta her gün zengin Batı ülkelerine 120 milyon dolar borç ödemek zorundadır. Ekonomik ve siyasal koşullar, her ülkenin kendi gelişme önceliklerini ve stratejilerini belirleme hakkına sahip olduğu gerçeğini göz ardı etmekte ve Afrika ülkelerinin yönetimini belirleme hakkını yine Batılılara vermektedir. Büyümeyi daraltan asıl etken ise siyasi tansiyonun ve/ya güvenlik sorunlarının artışıdır. İktidarı zorla ele geçirenler daha sonra yeni kurdukları sisteme uygun yasal düzenlemeler de yaparak yasama, yürütme ve yargı gücü doğrudan ele geçirirler. Dahası, milliyetçilik duygusunun gelişemediği Afrika’da, iç savaşların artışı askeri darbeleri ya da otoriter tek parti rejimlerini zorunlu hale getirmekte, devlet ve bürokrasi yaygınlaşırken, rüşvet ve yolsuzluk da ön plana çıkmaktadır. Afrika’da görülen istikrarsızlık, iç çatışma ve bazı bölgelerdeki karışıklıkların bir diğer sebebi de sömürge yönetimlerinin geride bıraktıkları suni sınırlar ve azınlıklar gibi siyasi meselelerdir. Sınırların belirlenmesinde ülkelerin sosyal ve kültürel özellikleri ile coğrafi yapıları dikkate alınmadığından aynı kabile insanlarının iki ayrı devletin sınırları içerisinde kalmaları ve birbirine düşman kabilelerin de bir devletin çatısı altında toplanmaları söz konusu olmuştur.
Öte yandan, Afrika Birliği, Batının niyetleri için bir engel teşkil etmektedir. Afrika ülkelerinin birbiriyle daha fazla entegre olması ve birleşmesi, onun sömürülmesini zorlaştıracak bir husustur. Batılı stratejik planlamacıların özel ilgisi, Afrika’nın birleşmesinin askeri ve finansal boyutuna odaklanmıştır. Mesela, finansal boyutta Afrika Merkez Bankası için yapılan planlar (Altın destekli Afrika Dinarı şeklinde tek bir Afrika para birimine geçilmesi) büyük ölçüde ABD, İngiltere ve Fransa tarafından kıtanın sömürülmesinin sürdürülmesi amacına uygun değildir. Diğer iki Afrika Birliği kurumu, (Afrika Yatırım Bankası ve Afrika Para Fonu), IMF gibi kurumların Afrika ülkelerinin kendi finans tekelleri üzerinden manipüle etme kabiliyetlerini kökten yok edebilir.
Afrika’nın çekirdek kadrosu Batı’ya karşı olan ülkelerden oluşan BRICS örgütüyle ilişkilerine baktığımızda ise Güney Afrika’nın, 2010’da üye olduğunu, daha sonra Mısır ve Etiyopya’ nın da örgüte katıldıklarını, Uganda ve Nijerya’nın da partner ülke olduklarını görürüz. Ayrıca, BRICS’in kurucu üyeleri olan Hindistan’ın ve Brezilya’nın eski birer koloni ülkesi olup bağımsızlıklarını kazanmaları, Rusya’nın ve Çin’in bir dönem antiemperyalizm ve antikolonyalizm prensipli sosyalist, Çin’in komünist rejimle yönetilmeleri; Güney Afrika’nın da 1948 yılından 1994 yılına kadar ayrımcı apartheid rejimiyle idare edildikten sonra buna son vermesi ve tüm bu özelliklerin ortak noktasının Batı’ya karşı yapılmış olmaları nedeniyle, Afrika ülkelerinin BRICS’e ilgi duyması kolonyal geçmişlerini düşünürsek, Liberya ve Etiyopya dışında, oldukça normaldir. Zaten Liberya ve Etiyopya dışındaki tüm Afrika ülkelerinin ya anayasalarında ya da bürokratik kurumlarında bir daha asla koloni olmak istemedikleri bulunmaktadır.
Son olarak; Afrika’nın toplam zenginliğindeki doğal sermaye payı dünyada ikinci sıradadır ve beşerî yerine sadece hammadde zengini ekonomiler sanayileşme sürecinde güçlü dalgalanmalarla karşı karşıyadır. Afrika’nın tamamı için Post-Keynesyen sağlıklı bir büyüme modeli geliştirilmelidir. Örneğin, Mart 2018’de imzalanan Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Anlaşması, ilgili ülkelere; ürünlerin %90’ı üzerindeki gümrük vergilerini kaldırma, hizmetlerde ticareti giderek serbestleştirme ve gümrük tarifesi dışı diğer pek çok engel üzerine eğilme yükümlülüğü getirmektedir. Eğer başarıyla uygulanırsa bu anlaşma 1 milyarın üzerinde bir müşteri kitlesine ve 3 trilyon doların üzerinde gayrisafi hasılaya sahip bir “Afrika tek pazarı” oluşturacaktır. Bu ise Afrika’yı dünyanın en büyük serbest ticaret alanı hâline getirecektir.