Öncelikle çok uluslu bir şirket yeni fabrikasını dünyanın hangi bölgesinde açacağını, küresel pazarın hangi bölümlerine odaklanacağını, finansman kaynaklarını hangi küresel piyasalardan elde edeceğini düşünen işletmedir. 

Dolayısıyla gerçek birçok uluslu şirket; bütün fonksiyonlarında ve karar alma mekanizmalarında ulusal değil küresel düşünen şirkettir. Kârlarının da en az yüzde 20’sini yurtdışından elde ederler.  Ucuza hammadde, sürekli pazar, ucuz işgücü, üretim etkinliğini sağlamak, politik ve düzenleyici engellerden kaçınmak, yatırım kolaylıkları ve maliyetleri en aza indirebileceği ülkeler ile bölgeleri seçerler.

Son kırk yılda global ticaret ve üretim, birleşmeler ve satın almalar yöntemiyle giderek ÇUŞ’lerın kontrolüne geçmiştir. Bu şirketler, gittikleri ülkelerde kendi çıkarları doğrultusunda kanunları değiştirme, kulis ve lobi faaliyetleri yaparlar hatta iç politikaya müdahaleye kadar farklı yöntemler ve baskı unsurları kullanırlar. Ulusal devletlerin bağımsız iktisat, özelleştirme, kur ve dış ticaret politikaları uygulamalarına izin vermezler. Bu hamleleri ile de devletleri hem denetim altında tutarlar hem de kolayca kültürel, politik, ekonomik ve emperyalist dönüşümlerini gerçekleştirirler.

1997 yılında yayınlanan DB (Dünya Bankası) raporunda bu görüşlerimizi destekleyen güçlü, etkin ve esnek bir yapıda STK’lar ve büyük şirketler ile eşit konumda bir aktör olarak görülen piyasalaştırılmış bir devlet anlayışından bahsedilmektedir. ÇUŞ’ler, etki ve kontrolleri altındaki İMF ve Dünya Bankası gibi kuruluşlarla birlikte istedikleri ekonomik düzenlemeleri uygulatarak dünya ekonomisini sadece kâr maksimizasyonu sağlama adına kullanırlar. 

Çok uluslu şirketler, ücretler ve fiyatları arz eden taraf olduğu için kote (al ya da bırak) prensibine göre hareket ederler. Bu fiyatlar da sanayiciler ve hane halkı için tasarruf veya gelir oranlarını belirleyen parametreler haline dönüşür. Fiyat oranları yükseldiğinde maliyetlerin ve diğer öğelerin sabit kalması koşuluyla, nakit akışı ve tasarruflar da aynı oranda artar. Bu arada, global mal piyasasında esas olan esnek fiyatları da hesaplara katarak, içeride oligopolistik dışarı da ise değişken fiyatlar üzerinden de enflasyonist sürecin oluşumuna sebep olurlar. Rekabeti de firmaların en karlı sektörlere yöneltirler. Çok uluslu şirketlerin ekonomik ve siyasi tesirleri ile bunların demokratik süreçlere ve toplumsal refaha olan etkilerinin de sorgulanması gerekmektedir.

ÇUK’ler, büyüklüğü ve faaliyette oldukları devletlerdeki etkisi nedeniyle demokratik süreçlere de zarar verirler. Bu şirketler, politikacılara ve hükümetlere karşı güçlü lobi faaliyetleri yürütürler ve karar alma süreçlerini de etkilerler. Ayrıca, çok uluslu şirketlerin sermaye birikimi ve kâr transferi, gelir eşitsizliğini de artırır. Bu şirketler, genellikle yüksek gelirli yöneticilere ve hissedarlara büyük kazançlar sağlarken, işçilerin ve yerel toplulukların payını azaltırlar.

Çok uluslu şirketlerin sadece kâr amaçlı yatırımları, çevresel zararlara da yol açar. Kâr maksimizasyonu amacıyla doğal kaynakları aşırı tüketir, çevreyi kirletir ve iklim değişikliği gibi sorunlara sebep olurlar.

Çok uluslu şirketlerin faaliyetleri, yerel ekonomilere de zarar verir. Yerel işletmeleri rekabetten dışlar, küçük çiftçileri ve üreticileri zorlar ve yerel topluluklarda gelir eşitsizliğini artırırlar.

Çok uluslu şirketlerin sermaye birikimi, küresel işgücü ilişkilerine de tesir eder. Düşük maliyetli işgücü arayışıyla üretimlerini gelişmekte olan ülkelere kaydırır ve işçi haklarını ihlal ederler.

Çok uluslu şirketlerin politikaları, kurumsal vergi kaçakçılığına da neden olur. Vergi cennetlerinden faydalanarak vergi ödemekten kaçınır ve bu da kamu hizmetlerinin finansmanında zorluklara yol açar. Bu sebeplerden ötürü, bu şirketlerin daha fazla düzenleme ve denetime tabi olması gerekmektedir. 

ÇUK’lar pozitif anlamda genelde sermayenin uluslararası hareketliliğini artırarak bu faktörün ortalama verimliliğini yükseltmesi, teknoloji transferi sağlaması, üretimde dikey bütünleşmeye yol açarak içsel ekonomiler doğurması ve kalkınmayı hızlandırması ile faydalı bulunurlar. Ama güç kazandıkça aşağıdakilere benzer bazı soruların da sorulması gerekmektedir. Yerli firmalar mı tercih edilmeli, yoksa bir firmanın milliyeti önemli değil midir? Bir işletme istihdamı yurt içinde mi tutmalı yoksa dünyada en ucuz olduğu yere mi yönelmeli? Birçok uluslu şirket tarafından geliştirilen teknolojiyi hangi ülke sahiplenmelidir? Çok uluslu şirketler yurtdışı operasyonlarında ana ülkedeki kurallara mı uymalıdır yoksa o ülkedeki kuralları mı benimsemelidir? 

Organizasyon yapıları da etnosentrik (Merkezin kurulu bulunduğu ülkeye bağlı olarak faaliyet gösteren işletmeler), polisentrik (yönetim kademesinde ana ülke dışında da yöneticilerin olması ve bağımsız karar vermelerinin söz konusu olması) ve geosentrik (bu tür şirketler içerisinde bulundukları ülkenin ekonomik ve sosyal koşulları ile iç içe girmiş durumdadır) olarak üçe ayrılır. 

Çok uluslu firmaların finans yönetimini yerel firmalarınkinden ayıran noktalar ise: farklı para birimleri, ekonomik ve yasal düzenlemeler, dil farklılıkları, kültürel ile ülke/politik risk farklılıklarıdır.  

Ülke riskleri olarak bedeli ödenerek el koyma (expropriation), bedel ödenmeden el koyma (confiscation), savaş, isyan, darbe, kambiyo denetimleri, yurt dışına sermaye çıkışının kısıtlanması ile kur, enflasyon ve vergi riskleri bulunmaktadır. Ülke risklerini azaltmak için alınabilecek bazı önlemler ise; şirketin üretim için zorunlu bir parçanın denetimini elinde tutması, mülkiyetin ileride yerel ülkeye devrinin öngörülmesi, ortak girişimler kurma, yerel ülkeden borçlanma ile döviz riskinin elimine edilmesi, dış yatırım sigortası yaptırmak ile yatırımların karşılıklı garanti edildiği anlaşmalar imzalamaktır.    

Bunlardan başka, 1980’lerden sonra dünya çapında uygulanmaya çalışılan “neo-liberal” ekonomi politikaları ÇUŞ’ların ve yatırımlarının küresel çapta yayılması için gerekli altyapı desteğini onlara sağlamıştır. Bu politikalar sayesinde ülkeler küresel çapta korumacı politikaların aksine bir taraftan gümrük vergilerini düşürmek zorunda kalırken özel sektörü ve yabancı sermayeyi ekonomik gelişmesinin önemli bir parçası olarak görmüş diğer taraftan ise devletin piyasa üzerindeki rolünü azaltarak; ÇUŞ’ların ve yabancı sermayenin farklı yollarla ülkelere girişini kolaylaştırmıştır.

Öte yandan, ülkelerdeki ekonomik ve siyasi istikrar, ülkelerin dünya ekonomisi ile bütünleşmesi ve imzalamış olduğu sermayeyi koruyucu nitelikteki uluslararası anlaşmalar, bürokratik engelleri kaldırılabilme yeteneği ve ülke bürokrasinin hızı, hukuk sisteminin, özellikle de tekelleşmeyi önleyici, piyasa şartlarında yarışmayışı teşvik edici rekabet kurallarının gelişmişlik seviyesi, endüstriyel ilişkilerinin iyi düzeyde olması sayesinde iş anlaşmazlıklarının ya da uyuşmazlıkların çözümünün kolaylaşması, yatırımlar için altyapı ve üretim olanaklarının iyi olması, üretilen malların tüketimi için pazar genişliği gibi ÇUŞ’ların yatırımlarının uzun vadede güvenliğini sağlayacak olan unsurlar açısından önemlidir. 

2011 yılı dünyadaki en büyük 500 ÇUŞ’unun yaklaşık yüzde 63’ünün köken ülkesinin ve 2016 yılı DYSY (Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımı) çeken ülkelerin yaklaşık yüzde 46’lık kısmının G-8 ülkeleri olmasının tesadüf değildir. Dahası, dünyanın en büyük ÇUŞ’ları 19 devlet arasında dağılmaktadır. Bu şirket topluluklarının 13 tanesi merkez kapitalist, 6 tanesi ise çevre/yarı çevre ekonomilere aittir. Hemen belirtelim bölgesel güç (alt-emperyalist) olma arzusunda olan Türkiye’nin bu yapılar içinde yeri yoktur.

2019 yılında bu şirketlerin varlık değeri toplamı 27.087.199 milyon dolar olup; 29 milyon 254 bin 752 kişi istihdam etmektedirler. Faaliyet kolları dikkate şu şekilde bir eşleşme sergilemektedir: Motorlu taşıtlar (17), madencilik (12.5), petrol rafineleri (10), telekomünikasyon (8.9), elektrik, gaz, su (7), ilaç sanayi (6.4), kompüter ve veri işleme (5.4), gıda sanayi (3.8), kimyasallar (2.8), perakende ticaret (2,3), e-ticaret (1.3), inşaat (1.1), tütün (1.1), tekstil ve giyim sanayi (0.6).

Bu bloku kendi içinde incelediğimizde ise şu temel gözlemlere erişiyoruz: Çin, en büyük 100 ÇUŞ’un 34’üne ve bu yapıların toplam varlık büyüklüklerinin yüzde 52.7’sine sahiptir. Çin’i (ÇUŞ sayısı/toplam varlık büyüklüğünün yüzdesi olarak) Güney Kore (9), Hong Kong (10), Tayvan (7), Singapur (8), Malezya (5), Hindistan (5) izliyor. Birlikte “Asya Fabrikası” olarak tanımlanan bu grup Ç/YÇ ekonomilere ait 100 büyük ÇUŞ’un 78’ine sahip ve bu yapıların üretim ve istihdamının yüzde 82’sini temsil etmektedir.

ÇUŞ’ların, ülkeler üzerinde olumlu olarak sayılabilecek özellikleri ise; ülkelere yönelik know-how transferi, ülkelerin ekonomik büyümesine ve kalkınmasına sağlamış olduğu faydalar, ülkelerin ulusal pazarların güçlenmesine ilişkin ve onların milli gelir ve ödemeler dengesi üzerindeki olumlu katkıları, ülkelere döviz girdisi sağlamasıdır. Yukarıda da bahsettiğimiz üzere olumsuz yanları ise; girdikleri piyasalardaki, tekelleşme eğilimleri, yol açtıkları vergi kayıpları, çevreye vermiş oldukları zararlar, yatırımlarını ekonomik olmayan nedenler dolayısıyla hızlı bir şekilde çekmeleri ve böylece ülke ekonomilerini zarara uğratması gibi hususlardır. 

Son olarak, ÇUŞ’ların küresel çapta faaliyet göstermeleri onların küresel çapta denetlenmesi zorunluluğunu mecbur kılmaktadır. ÇUŞ’lar, için küresel bir bakış açısı çerçevesinde devletin, özel sektörün ve sivil toplum örgütlerinin görüşleri doğrultusunda karar alma süreçleri olarak tanımlanabilecek olan “küresel yönetişim” içeren bir politikalar ve kurallar dizisi uygulamaya sokulmalıdır.

Bu kurumlar tarafından ÇUŞ’lara yönelik olarak uluslararası rekabet kuralları etkin bir şekilde işletilmeli ve şirketlerin küresel çapta tekelleşmeye gitmesinin, özellikle az gelişmiş ülkelerde yolsuzluk yapmasının, rüşvet vermesinin, vermiş olduğu ekonomik-çevresel zararlardan kârlı çıkmasının ve “vergi cennetlerine” para kaçırmasının önüne geçilmelidir.

Ayrıca, spekülatif amaçlı sermaye hareketlerini engellemek amacıyla Tobin Vergisi gibi uygulamaların dünya genelinde yaygınlaşması şeklinde bir “küresel yönetişim” ortaya konulmalı ve uluslararası tahkim mekanizmaları verimli bir yapıda işletilerek ÇUŞ’ların rekabet kurallarına uyması sağlanmalıdır.

Şu anki dünya konjonktürü içerisinde hayata geçirilmesi zor olan bu önerilerin uygulanması halinde az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin daha olumlu etkilenmeleri sağlanırken, dünya genelinde yoksulluğun düşmesi, küresel eşitsizliğin azalması, büyüme oranlarının yükselmesi, etkin ve verimli yönetimlerin ortaya çıkması sağlanacak ve bu ülkelerdeki ekonomik refah seviyesi de artacaktır.  

Yazarın Diğer Yazıları Diğer Yazarlar