Öncelikle, 2023 yılı genel seçimlerinin ardından ortodoks sıkı para ekonomisi ile dezenflasyon sürecine girdik. Bu programın, gösterge faizleri yükselterek enflasyonda yavaş gerileme, kontrollü döviz kuru sistemi altında TL’nin dolar karşısında değer kazanması ve TL mevduatlarına veya yatırım araçlarına enflasyonun üzerinde faiz verilmesi şeklinde bir üçlü ayağı bulunmaktadır. Haliyle, reel sektör ve ihracatçımız bu durumdan şikâyetçi durumdadır. Bende son ekonomik gelişmeler, savaşın getirdiklerine göre değişen global ekonomik durum ve yapılması gerekenler üzerine farklı istatistikler kullanarak bir çalışma hazırladım. Benim yorumlarımın dışında sizlerde farklı eklemeler yapabilirsiniz. Böylece birlikte bir genel analiz yapmış oluruz. Hadi başlayalım…
-TL’nin reel değeri 2022’den, 2026’ya %27 artmış durumda. Uygulanan para politikası ile TL’ye yatırımcı güveni sağlanıyor. Dolarizasyondan uzaklaşılıyor.
-Tarımda yıllık bazda %10 daralma var. Tarım ihmal ediliyor. Bu konuda akıllı tarım uygulamaları getirme ile hal mafyası sorununu çözmek gerekmekte.
-2026 Ocak&Şubat bütçe açığı, 190 milyar TL. Kurumlar vergisi 4. ödeme uygulaması sayesinde bu aylarda toplanan 360 milyar TL olmasa, toplam açık 550 milyar TL’yi bulurdu.
-2025 yılında yerleşiklerin yurt dışına çıkardıkları toplam kaynak miktarı 40 milyar dolar. Kredi ile borçlanma ise bir önceki yıla göre %60 artış ile 42 milyar dolara ulaştı. Yabancıların dolaylı yatırım olarak getirdikleri sıcak paralardan kâr transferi olarak dışarıya çıkarttıkları ilk kez daha fazla oldu ve 28 milyar doları buldu.
-Özel sektörün döviz açık pozisyonu 2025 sonunda 190 milyar $. Yani GSMH’nın, %12’si kadar. Bu da çok ciddi bir döviz riski demek. Düşük kur&yüksek faiz sayesinde dışarıdan borçlanmaların artması ile bu seviyelere geldik. Önümüzdeki günlerde, MB, enerji fiyatlarındaki artışın getireceği maliyet enflasyonunu engellemek adına kura müdahale edecektir. Rezervlerin ise büyük kısmı döviz mevduat hesapları karşılığı ve altına dayalı. Altın fiyatları da çok düşüyor. MB’nin eli kolu bağlı durumda anlayacağınız.
-2025 yılı kaynağı belirsiz döviz çıkışı 17 milyar dolar.
-Hazine Ocak&Şubat aylarında 6 milyar dolar Eurobond ihraç etti. Sezon sonuna kadar 7 milyar dolar daha ihraç edilecek.
-2026 Şubat ayı itibari ile Swap hariç net rezervler 20 milyar dolar civarında
-Yabancılardan kaynaklı sıcak para girişi de %80 azalarak 10 milyar dolara düştü.
-Cari işlemler açığı ise 2022’ye göre, %142 artarak 25 milyar dolara çıktı.
-Kırsal alan nüfusu da çok azalıyor, %16’ya düştü. Nüfusun %70’i yoğun kent bölgelerinde yaşıyor.
Gelelim küresel piyasalara ve konjonktüre. Bir süreden beri küresel değer zincirinin her aşamasının yeniden yapılandıran 3 eğilim bulunmakta. Birincisi dijitalleşme ve yapay zekâ kullanımı, ikincisi karbondan arınma ve yeşil ekonomi üçüncüsü ise jeopolitik değişim. En son Hong Kong’da yapılan ekonomi ve finans zirvesinde en fazla üzerinde durulan konular bunlar olmuştu. Jeopolitik değişimden kasıt ise dünyanın ağırlık merkezinin Atlantik yerine Asya ve Pasifiğe kaymasıdır. BM düzeninin yok olması ile saldırgan tarafın cezalandırılması yerine güçlünün hukukunun haklı olarak görülmesi şeklinde bir anlayışa bürünmesidir.
-Savaş uzadıkça, petrol fiyatları, navlun ve gübre fiyatları yükseldikçe global stagflasyon riski kendini daha da belli edecektir.
-ABD’nin, petrol ihtiyacına göre (günlük 14 milyon varil) stokları 400 milyon varil civarında. Yani ihtiyacına göre bir aylık depolama imkânı var. Venezuella, İran ve S.Arabistan’ın toplam rezervleri 800 milyar varil. S.Arabistan cepte, Venezüella’ya el koydular, sırada İran var anlayacağınız. Yani teknoloji, sermaye, jeopolitik konumlanma, askeri ve ticari savaş çağında petrol altından daha kıymetli hale gelecektir.
-Küresel düzeyde petrol fiyatlarında 50 dolarlık bir artış olduğunda büyüme % 0,5 azalır, enflasyon ise %1 artar. Global büyüme zaten yüzde 2’lerde. Birde savaşın etkilerini üzerine ekleyin.
Son olarak, her kriz aslında bir fırsattır. Artık dünya artan riskler nedeni ile üretimi içeride (dışarıya 40 milyar dolar para gitmeyecek) desteklemeye, ekonomik dayanıklılığı artırma ve tedarik zincirinde garantileri sağlamlaştırmaya odaklanmış durumda. Yani güçlü ve sürdürülebilir bir finansal yapı ile ekonomik sistem gerekiyor. Bizde büyüme iç talep ve inşaat sektörü ağırlıklı. Bunun yerine, dış talebe dayalı, yıllık enflasyonu %7-8 aralığında olan ve yıllık yüzde 5 büyümeyi sağlayan bir ekonomimiz olmalı. Çin, Taiwan, G.Kore ve Japonya’dan ne ithal ediyorsak onları üretmeye ve ihraç etmeye yönelik sanayi sektöründe dönüşümü hayata geçirmeliyiz. Eğitim sistemimizi de ona göre düzenlemeliyiz. Bilimsel laik eğitimden taviz vermemeliyiz. Böylece son beş yılda toplamda 500 milyar dolar olan dış ticaret açığımız tersine dönecek ve eksi durumda olan makro rakamlar düzelecektir. İhracatımızı artırmak için ayrıca hızlı teknolojik dönüşüm sürecinde olan ithalat pazarlarını iyi analiz etmemiz de gerekmektedir. Bunun içinde trend tahmini yapmak, geleceğin tasarımları ile ihtiyaçlarını şimdiden düşünmek gerekiyor. Yoksa her aşamada geri kalırız. İşletme biliminde buna Alman daktilo üreticisi Smith Lorane problemi deniliyor. Yani değişimi, trendleri fark edip, son teknolojiyi kullanıp ona göre üretimimi yeniden organize edeceksin.