Öncelikle, 2 Temmuz 2025'te İran Cumhurbaşkanı Masoud Pezeshoğlu, İran'ın Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile iş birliğini askıya alan bir yasayı resmen yürürlüğe koydu. İran parlamentosu tarafından oybirliğiyle onaylanan ve Devrim Konseyi tarafından desteklenen bu hamle, ajansın İran'ın nükleer programı üzerindeki denetimlerini ve raporlamasını "nükleer tesislerin güvenliği garanti altına alınana kadar" fiilen durdurdu. Bu yasa, İran'ın 1970'te Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'na (NPT) katılmasından bu yana ülkenin nükleer silahlanma politikasındaki en önemli değişikliği işaret etmektedir.

Bu stratejik adım, İsrail ile İran arasında 2 ay önce gerçekleşen “On İki Günlük Savaş”'ın hemen ardından geldi; biliyorsunuz bu savaşda, Natanz, Fordow ve İsfahan'daki nükleer tesislerine yönelik İsrail-Amerikan saldırıları yapılmıştı. Zararın boyutları tam olarak bilinmemekle birlikte, bu saldırılar Tahran'ın nükleer silahlanma politikasının geleceği üzerine tartışmaları yoğunlaştırdı. Bu arada, İranlı yetkililer, rutin IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu) erişiminin askıya alınmasının ajansla olan bağların tamamen koparılması anlamına gelmediğini vurgulamaktadır. Aksine, gelecekteki herhangi bir işbirliğinin, savaş sonrası güvenlik ortamını dikkate alan yeni bir yol haritası çerçevesinde müzakere edilmesi gerektiğinde ısrar etmektedirler. Ancak İran’ın bu kararı, haliyle artan dış baskılarla karşılandı. Ağustos 2025’te, 2015 nükleer anlaşmasının Avrupa tarafları (Britanya, Fransa ve Almanya), Anlaşma’nın önceden kaldırılmış olan 2015 öncesi BM yaptırımlarının tamamını yeniden devreye sokacak olan “snapback-geri kazanma mekanizmasını” harekete geçirmeye karar verdi. Bu durumda, 2231 sayılı Güvenlik Konseyi Kararı kapsamında Ekim ayında sona erecek önemli BM kısıtlamalarına bağlıydı. 

Diğer yandan, bütün bu olan biteni, İsrail'in uzun süredir uyguladığı "nükleer kapalılık-şeffaf olmayan" politikası ile karşılaştırmak gerekmektedir. Tartışma, İranlı yetkililerin IAEA işbirliğini askıya almalarını, baskı daha da artarsa NPT (Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması) üyeliklerini yeniden değerlendirebilecekleri uyarılarıyla birleştirmeleriyle alevlenmektedir. Nükleer kapalılığa doğru herhangi bir kayma, böyle bir stratejiyi sürdürülebilir kılan koşullara yönelik olmalıdır: dayanıklı altyapı, siyasi izolasyon ve sağlam istihbarat. On İki Günlük Savaş’ın ardından İran bu dayanaklardan yoksundur. Bu nedenle, nükleer belirsizlik durumunun caydırıcılığı güçlendirmekten çok yeniden tırmanışa yol açma olasılığı daha yüksektir. Bu da alternatif yolun, Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri ile yapılandırılmış paralel angajmanlar ve IAEA ile işbirliği çerçevesini içeren kapsamlı diplomasi olduğunu savunmaktadır. Bu yaklaşım, Tahran’a NPT kapsamındaki haklarını korurken düşmanlarının saldırı ve boykot hamlelerini azaltmak için tek güvenilir yolu sunmaktadır.

Bu arada, nükleer şeffafsızlık, kasıtlı belirsizlik olarak da bilinir, bir devletin nükleer silah kapasitesinin gerçek durumunu kasıtlı olarak gizleme politikasıdır. Bu yaklaşım altında, hükümetler ne nükleer silah bulunduklarını ne de bulundurmadıklarını doğrular ya da reddeder, ayrıca silah geliştirme, operasyonel hazırlık veya doktrinle ilgili kritik bilgileri açıklamazlar. Caydırıcılığı ve stratejik avantajı maksimize etmek amacıyla tasarlanan kapalılık durumu aynı zamanda açık nükleer silahlanma ile bağlantılı doğrudan siyasi, hukuki veya askeri sonuçları geciktirmeyi veya önlemeyi amaçlar. En belirgin ve kalıcı örnek, İsrail'in Amimut (65 yıldır "tekstil fabrikası" diyerek sakladığı Dimona nükleer tesislerinde, 200'ü aşkın nükleer başlık ve kıtalararası Jericho füzeleri bulunmakta) politikasıdır. 1960'ların sonlarından bu yana, İsrail yetkilileri, ülkenin nükleer bir cephaneliğe sahip olduğunu kamuoyuna açıkça doğrulamaktan kaçınan bir duruş sergilemektedir; buna rağmen, uluslararası çevreler, İsrail'in tahmini olarak 80-100 savaş başlığına sahip olduğunu kabul etmektedir. Bu belirsizlik, hem dış tehditlere karşı bir caydırıcılık olarak hem de yaptırımların veya bölgesel bir silahlanma yarışının tetiklenmesini önlemek için bir mekanizma olarak hizmet etmektedir.

Kuzey Kore ise şeffaflıktan açık silahlanmaya geçiş modeli olarak başka bir örnek teşkil etmektedir. Yıllarca Pyongyang, nükleer programının ölçeği ve olgunluğu konusunda kasıtlı bir belirsizlik sürdürdü. İsrail'in aksine, Kuzey Kore nihayetinde açık testlerle eşiği aştı ve sessizlik yerine gösteri yaparak caydırıcılığı pekiştirdi. Bu süreç farklı bir ders ortaya koymaktadır: belirsizliğin kalıcı değil geçici olabileceği ve bir devletin gizliliğinin artık hedeflerini güvence altına almadığı hesaplandığında açık silahlanmaya geçiş olarak hizmet edebileceği. Diğer örneklerde, şeffaflığın başarısız olduğu durumlarda kapalılığın risklerini göstermektedir. 1980'lerde Irak, nükleer programını belirsizlik örtüsü altında gizlemeye çalıştı, ancak 1981'de İsrail'in Osirak reaktörüne düzenlediği saldırı ve daha sonra 1990-91 Körfez Savaşı sonrasında yapılan müdahaleci uluslararası denetimler nedeniyle ilerlemesi engellendi. Libya ise gizli denemeler yaptı ancak sonunda 2003'te müzakere yoluyla programını terk etti ve uluslararası baskının azalması karşılığında şeffafsızlıktan vazgeçti. Her iki olay da, yeterli izolasyon veya baskılara dayanıklılık olmadan kapalılığın dış baskı altında çözülebileceğini, devletlerin ya zorla silahsızlandırılabileceğini ya da olumsuz koşullarda anlaşmalar yapmaya zorlanabileceğini vurgulamaktadır. Hindistan, Pakistan ve Çin gibi devletler ise farklı zamanlarda kısmi veya seçici kapalılığa başvurmuşlardır, ancak çok farklı koşullar altında ve nihayetinde bugün İran'ın karşı karşıya olduğu ikilemlerden ayrılan yollar izlemişlerdir. Genel olarak, bu örnekler sürdürülebilir nükleer belirsizliğin birkaç koşula bağlı olduğunu göstermektedir: güvenilir caydırıcılığı sürdürebilecek teknolojik olgunluk; ittifaklar veya küresel konum yoluyla siyasi koruma; sızıntıları veya istihbarat ihlallerini önlemek için sıkı kontrol edilen yerel bilgi ortamı ve yaptırımlar veya önleyici tehditler dâhil uluslararası baskıyı yönetme veya absorbe etme yeteneği. Bu kombinasyon olmadan, belirsizlik geçici, tepki niteliğinde bir önlem haline gelme riski taşır ve kalıcı bir stratejik pozisyon oluşturmaz.

Bunlarla birlikte İran’ın Haziran 2025’teki eşi görülmemiş İsrail ve ABD saldırılarının ardından attığı adımlar, nükleer şeffaflıkta kıyaslamalara yol açtı, ancak doğası ve amacı daha karmaşık durumdadır. Hukuken, İslam Cumhuriyeti NPT’ye taraf olmaya devam etmekte ve şu ana kadar resmen çekilmemiştir. Bunun yerine, İran parlamentosu, iki koşul yerine getirilene kadar IAEA ile işbirliğinin askıya alınmasını zorunlu kılan bir yasa çıkardı: İran nükleer altyapısı ve personeli için tam güvenlik garantileri ve NPT’nin IV. Maddesi uyarınca İran’ın barışçıl nükleer faaliyetlerde bulunma hakkının sınırsız olarak tanınması. Devrim Konseyi’nin hızlı onayı ve Cumhurbaşkanı Pezeshkoğlu’nun yürürlüğe koyması, bu tedbiri siyasi bir işaretten bağlayıcı iç hukuka dönüştürdü. Pratikte, bu hamle İran’ın nükleer duruşunu zaten değiştirmiştir. Yeni yasa kapsamında, Tahran, IAEA’ya uranyum stok yerleriyle ilgili veriler dahil olmak üzere rutin bilgi sağlamayı durdurmuştur. Hem IAEA hem de Batılı güçler, bu gelişmenin önemli denetim boşlukları yarattığından endişe duymaktadır. Devam edecek…

 

Yazarın Diğer Yazıları Diğer Yazarlar