Belirsizliği artıran asıl etmen ise saldırıların ardından İran’ın çelişkili açıklamalarıdır. Saldırılardan hemen sonra, yetkililer ve devlet medyası hasarın boyutunu küçümseyerek nükleer programı dayanıklı ve büyük ölçüde etkilenmemiş olarak gösterdi. Ancak birkaç gün içinde, Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi dahil üst düzey isimler, saldırıların zenginleştirme operasyonlarında ciddi aksamalara yol açtığını kabul etti ve İran’ın nükleer faaliyetlerini tam kapasiteyle ne zaman ve nasıl yeniden başlatabileceğinin belirsiz olduğunu vurguladı. 

Öte yandan, toplu olarak, bu eylemler taktiksel belirsizlik stratejisi olarak yorumlanabilir; çünkü İran’ın kalan nükleer kapasitesi ve yeteneklerini yeniden oluşturma kabiliyeti, düşmanları açısından belirsizlik yaratırken, aynı zamanda diplomatik manevra alanlarını da korumaktadır. Ancak bu durum, tarihsel olarak sadece gizlilikten daha fazlasını içeren kalıcı bir nükleer kapalılık politikasından farklıdır. Nükleer kapalılık, teknolojik yedeklilik ve dayanıklılık (yani, dağılmış, güçlendirilmiş ve sürdürülebilir bir nükleer altyapı), sürekli siyasi koruma ve uzun vadede uluslararası baskıya dayanabilme yeteneği gerektirir.

İran'ın nükleer belirsizliğe doğru kademeli kayışı, birleşik bir stratejiyi değil, gelişen ve tartışmalı bir iç tartışmayı da yansıtmaktadır. IAEA işbirliğinin askıya alınması önemli bir değişikliği işaret etmekte, ancak İran içinde uzun vadeli nükleer belirsizliği benimsemenin hem arzu edilirliği hem de uygulanabilirliği hakkında sorulara yol açmaktadır. Bu hususta, İslami Devrim Muhafızları Ordusu ile bağlantılı Javan gazetesi, yeni yasayı “sessizlik ve belirsizlik döneminin” başlangıcı olarak çerçevelendirerek, açıkça İsrail’in nükleer stratejisiyle paralellikler kurmaktadır.

Aynı doğrultuda, Meclis Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu üyesi Ahmad Bakhshayesh Ardestani, “Amerikalılar ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) artık zenginleştirilmiş uranyumumuzun nerede depolandığını bilmiyorlar, belirsizlik içindeler” demiştir. Bazı sert çizgideki isimler ise daha da ileri giderek, İran’ın nükleer silah üretme kapasitesini takip etmesi veya tam İsrail tarzı şeffaflık dışı bir tutum benimsemesi çağrısında bulunmuş, savaşı ve İsrail-ABD saldırılarını İran’ın mevcut duruşunun saldırganlığı caydırmakta başarısız olduğunun kanıtı olarak göstermiştir. Ancak bu çağrılar, İran’ın yasal, ideolojik ve teknik gerçekliklerine dayanan komplikasyonlarla karşı karşıyadır. Sertlik yanlıları arasında bile, nükleer silahları yasaklayan dini lider Hamaney’in uzun süredir devam eden fetvasına bağlılık bir paradoks teşkil etmektedir. Bazı aktivistler ve yetkililer, Hamaney’den bu hükmü revize etmesini açıkça talep etmeye başlamış olsalar da, fetva yürürlüktedir ve İran’ın resmi anlatımını şekillendirerek silahlanma yönündeki açık adımlarını kısıtlamaktadır.

Hukuki açıdan ise İran, İsrail'in şeffaflık dışı modelini uygulamak için gerekli siyasi, diplomatik ve yapısal temellere sahip değildir. İsrail'in yaklaşımı ise sağlam uluslararası ittifaklar, küresel kurumlardan ayrıcalıklı muamele ve kritik olarak dış denetimlerden sistematik koruma şekliyle sürdürülmektedir. Bunlarda İran'ın sahip olmadığı avantajlardır. Bazıları da eşdeğer güvenceler olmaksızın İsrail'in stratejisini taklit etmeye yönelik girişimlerin, daha sert uluslararası izolasyon veya hatta askeri çatışma riskini tetikleyebileceği konusunda uyarıda bulunmaktadır.

İşin doğrusu, pratikteki engeller, İran’ın yolunu daha da karmaşık hale getiriyor. Son savaş, hassas nükleer tesislere, üst düzey askeri komutanlara ve önemli nükleer bilim insanlarına yönelik İsrail saldırılarının hassasiyetiyle kanıtlanan yabancı istihbarat sızmasına karşı derin savunmasızlığını ortaya koymuştur. Bu tür ihlaller, İran’ın uranyum zenginleştirme altyapısını gizleme veya kritik stokları koruma yeteneğini zayıflatmaktadır. Dahası, uygulanabilir kapalılığın temel özellikleri olan teknolojik yedeklilik ve dayanıklılık şimdilik İran’ın gücünün dışında kalıyor. İran önemli bir zenginleştirme kapasitesi göstermiş olsa da, özellikle sürekli dış baskı altında, silahlandırılmış bir yeteneği hızlıca bir araya getirme ve kullanma becerisi konusunda soru işaretleri barındırmaktadır. Yani artan radikal söylem ve taktiksel belirsizliğe azaltmaya yönelik aksiyonlara rağmen, İran, kurumsallaşmış nükleer belirsizliğe doğru kaymayı zorlaştıran (ancak tamamen engellemeyen) iç bölünmeler, yasal kısıtlamalar ve pratik sınırlamalarla karşı karşıyadır. Dahası, İran'ın başlıca uluslararası ortakları Rusya ve Çin bile, Batı ülkelerinin baskısına açıkça karşı çıkmalarına rağmen, resmi kapalılığa doğru herhangi bir yönelişe onay verme, NPT'den çekilme veya açık silahlanma yönünde bir isteklilik göstermemiştir. 

Bunlarla birlikte, Moskova ve Pekin için İran faydalı bir ortak olmaya devam etmektedir, ancak açık bir nükleer silahlanma programı bölgeyi istikrarsızlaştıracak ve her ikisinin de dayandığı küresel yayılmayı önleme normlarını parçalayacaktır. Bunlardan başka, İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri belirsizliği kendileri için çatışmaları tırmandıran bir durum olarak algıladıklarını göstermişlerdir. İsrailli liderler, İran’ın uranyum stoklarını gizlemesini ve açıklanmayan zenginleştirme tesisleri inşa etmesini tahammül edilemez tehditler olarak görmekte ve önleyici müdahaleyi haklı bulmaktadır.

Amerika Birleşik Devletleri’nde ise Trump, İran’ın nükleer programının yok edildiği fikrini yaymaya devam etmektedir. Ancak, bu anlatı doğru değildir, çünkü kanıtlar İran’ın önemli ölçüde yedek kapasiteye sahip olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda, hem İsrail hem de Washington’daki etkili şahin çevreler, İran nükleer belirsizliğe doğru ilerlemeye devam ederse, Trump’ı daha sert bir tutum benimsemeye, yenilenmiş askeri eylem olasılığı da dâhil olmak üzere, baskı yapmaktadırlar. Bu birleşim, belirsizliğin gerilimleri azaltmaktan ziyade başka bir askeri çatışma için katalizör haline gelebileceği yüksek riskli bir dinamik yaratmaktadır. Ayrıca, yenilenmiş denetim mekanizmaları ve güvenilir diplomatik garantilerle desteklenmeyen belirsizlik, NPT çerçevesinin tamamen çöküşüne doğru kaygan bir yamaç haline gelme riski taşımaktadır. Amerikalı ve Avrupalı politika yapıcılar için riskler yüksektir. Askeri saldırılar İran’ın nükleer potansiyelini ortadan kaldırmada yetersiz kalmış, ancak siyasi anlamda aşırı tepkisini hızlandırmada oldukça etkili olmuştur.

Riskleri artıran bir diğer faktör ise, bazı İranlı yetkililerin BM yaptırımları yeniden uygulanırsa NPT’den tamamen çekilme tehdidinde bulunmalarıdır. Bu adım, resmi bir yasal kopuşu işaret eder ve Tahran’ın nükleer programı üzerindeki uluslararası denetimin son kalıntılarını ortadan kaldırır. Belirsizlik derinleşirken eş zamanlı diplomatik bir çaba olmazsa, uluslararası toplum en kötü senaryoyla karşı karşıya kalabilir. Bu ortamda, nükleer silahlanma denetimlerin yeniden sağlanması (örneğin İran’ın NPT’nin Ek Protokolünü resmi olarak onaylaması ve uygulaması yoluyla), yerli zenginleştirme faaliyetlerinin yasal sınırlarının netleştirilmesi ve “On İki Günlük” savaşın ardından oluşan istihbarat boşluğunun kapatılması, İran’ın şeffaflık durumunu daha da istikrarsızlaştırıcı bir hale gelmeden önce kontrol altına almak için kalan birkaç gerçekçi önlem arasındadır. Karşılığında, Tahran’ın ekonomik yaptırımların hafifletilmesi, IAEA şeffaflığına geri dönüşle bağlantılı güvenlik garantileri ve NPT’nin IV. Maddesi uyarınca yerli zenginleştirme hakkının resmi olarak tanınması gibi gerçek teşviklere ihtiyacı olacaktır. Karşılıklı taahhütler, silahlanmayı ödüllendirmeden stratejik koruma sunarak tırmanış yerine yeniden karşılıklı angajmanı getirecektir.

Sonuç olarak, Tahran’ın mevcut belirsizliği, benzer tutumlar benimseyen devletlerin siciline bakarak değerlendirilmelidir. İsrail’in şeffaf olmaması, sağlam altyapıya, güçlü ittifaklara ve sıkı gizliliğe dayanması nedeniyle devam etmektedir. Buna karşılık, Irak ve Libya’nın gizli programları dış baskı altında çöktü—biri zorla, diğeri pazarlıkla—böyle temellerin yokluğunda şeffaf olmaya çalışmanın risklerini göstermektedir. “On İki Gün Savaşı”nın ardından İran, İsrail’in izole modeli yerine bu savunmasız vakalara daha çok benzemektedir. İran için, belirsizliğin kalıcı bir caydırıcılık sağlaması muhtemel değildir ve yeni olası saldırıları ve daha derin uluslararası izolasyonu davet etmesi olasıdır.

Daha gerçekçi bir yol, doğrudan ABD ile gerginliğin önlenmesine yönelik kriz yönetimi kanallarının oluşturulmasını içeren kapsamlı diplomasi; krizin tırmanmasını önlemek ve yaptırımların hafifletmesini aşamalı şeffaflıkla ilişkilendirmek için Avrupa ile paralel görüşmeler ve hassas tesisleri korurken güvenilir denetlemeyi tesis eden IAEA ile yeniden uzlaşmadır. Bu strateji Tahran'a NPT kapsamında nükleer haklarını koruması için tek geçerli yolu sunarken tehdit dolu tepkileri de azaltır. 

 

Yazarın Diğer Yazıları Diğer Yazarlar